اختلال استرس پس از سانحه و تأثیرات روانی مواجهه با تصاویر دلخراش

زندگی در دنیای امروز، با حجم گسترده‌ای از اخبار و اطلاعات، انسان‌ها را بیش از پیش در معرض رویدادهای ناگوار و بحران‌های جهانی قرار داده است. مشاهده تصاویر خشونت‌آمیز، حوادث طبیعی و فجایع اجتماعی، حتی بدون تجربه مستقیم حادثه، می‌تواند تأثیرات روانی عمیقی بر افراد داشته باشد. اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) یکی از پیامدهای روانی مهم این مواجهه‌هاست که اگر نادیده گرفته شود، می‌تواند زندگی روزمره فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

تعریف تروما و اختلال استرس پس از سانحه

تروما یا ضربه روانی، به هر رویدادی اطلاق می‌شود که فراتر از تجربیات معمول زندگی فرد باشد و توانایی مقابله عادی انسان را مختل کند. این ضربه‌ها می‌توانند ناشی از بلایای طبیعی، حوادث خشونت‌آمیز، تصادفات شدید، جنگ، یا حتی مشاهده مستقیم یا غیرمستقیم صحنه‌های دلخراش باشند.

اختلال استرس پس از سانحه، شکلی از آسیب روانی است که وقتی علائم ناشی از تروما بیش از یک ماه ادامه پیدا کند، تشخیص داده می‌شود و معمولاً نیازمند مداخله تخصصی روانشناختی و روانپزشکی است.

گروه‌ های پر خطر

افراد در هر سن می‌توانند دچار تروما شوند، اما برخی گروه‌ها حساس‌تر هستند:

• کودکان و نوجوانان: توانایی مقابله محدودتر و حساسیت بالاتر به وقایع ناشناخته و خشونت‌آمیز.
• جوانان: مواجهه با شبکه‌های اجتماعی و محتوای تصویری، فشار روانی بیشتری ایجاد می‌کند.
• افراد با سابقه مشکلات روانی یا اضطراب: تجربه حوادث دلخراش می‌تواند علائم پیشین را تشدید کند.

علائم اختلال استرس پس از سانحه

علائم این اختلال بسته به سن و ویژگی‌های فرد متفاوت است، اما معمولاً شامل موارد زیر است:

• احساس گوش‌به‌زنگی مداوم و اضطراب بیش از حد: فرد مدام در حالت آماده‌باش قرار دارد و ممکن است نسبت به صداها یا موقعیت‌های معمولی واکنش شدید نشان دهد.
• اختلالات خواب و کابوس‌های مرتبط با حادثه: خواب مختل شده و رویاهای مکرر مربوط به حادثه، باعث خستگی مزمن و کاهش تمرکز روزانه می‌شود.
• اجتناب از محرک‌های یادآور حادثه: خودداری از مکان‌ها، افراد یا فعالیت‌هایی که خاطرات تلخ را تداعی می‌کنند.
• کرختی هیجانی و کاهش احساسات: کاهش علاقه به فعالیت‌های روزمره و مشکلات ارتباطی با دیگران.
• کاهش عملکرد روزمره: افت توانایی در مدرسه، محل کار یا خانه، ناشی از تمرکز پایین و خستگی ذهنی.

عوامل مؤثر در شدت اختلال

شدت و مدت زمان اختلال استرس پس از سانحه تحت تأثیر چند عامل قرار دارد:

• شدت و نوع حادثه: حوادث خشونت‌آمیز یا بلایای طبیعی شدید، بیشتر احتمال ایجاد PTSD دارند.
• پشتیبانی اجتماعی: خانواده، دوستان و شبکه حمایتی می‌توانند نقش حیاتی در کاهش شدت علائم داشته باشند.
• برخورد اولیه با رویداد: آموزش مهارت‌های مقابله‌ای و حمایت روانی فوری می‌تواند از تبدیل ضربه روانی به اختلال مزمن جلوگیری کند.

نقش مشاهده غیر مستقیم وقایع در بروز اختلال

مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، هشدار داده است که مشاهده تصاویر و فیلم‌های دلخراش، حتی بدون تجربه مستقیم حادثه، می‌تواند باعث بروز اختلالات مرتبط با تروما شود. این امر به ویژه در رسانه‌های اجتماعی و شبکه‌های خبری آنلاین شایع است.

• افزایش اضطراب و استرس: مواجهه مکرر با تصاویر دردناک، واکنش‌های اضطرابی و تحریک مزمن سیستم عصبی را فعال می‌کند.
• حساسیت بیش از حد به محرک‌ها: فرد ممکن است نسبت به صداها یا صحنه‌های مشابه بسیار حساس شود.
• تشدید علائم روانی موجود: کسانی که پیش‌تر اضطراب، افسردگی یا اختلالات خواب داشته‌اند، ممکن است علائمشان شدیدتر شود.

راهکارهای پیشگیری و مدیریت

• محدود کردن مواجهه با محتوای دلخراش: کاهش زمان تماشای اخبار خشونت‌آمیز و استفاده از فیلترهای محتوایی در شبکه‌های اجتماعی.
• آموزش مهارت‌های مقابله‌ای: تمرین تنفس عمیق، مدیتیشن و روش‌های کاهش اضطراب می‌تواند علائم اولیه را کنترل کند.
• حمایت اجتماعی: خانواده و دوستان نقش مهمی در تشویق فرد به مراجعه به روانشناس یا روانپزشک دارند.
• مراجعه به متخصص در صورت تداوم علائم: اگر علائم بیش از یک ماه ادامه یابد، درمان تخصصی شامل روان‌درمانی شناختی-رفتاری یا درمان دارویی لازم است.

نتیجه‌ گیری

اختلال استرس پس از سانحه یک پیامد روانی جدی است که می‌تواند زندگی روزمره و کیفیت روابط اجتماعی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. مشاهده تصاویر و فیلم‌های دلخراش، حتی به‌صورت غیرمستقیم، می‌تواند باعث بروز یا تشدید این اختلال شود. آگاهی خانواده‌ها و اطرافیان، محدود کردن مواجهه با محتوای آسیب‌زا، و مراجعه به موقع به متخصصان سلامت روان، کلید پیشگیری و کاهش اثرات این اختلال است. با شناخت علائم و اقدام به موقع، می‌توان از پیامدهای بلندمدت و آسیب‌های روانی شدید جلوگیری کرد.