زایلیتول چیست؟ آیا این شیرین کننده جایگزین قند خطر سکته و حمله قلبی را افزایش می دهد؟

زایلیتول یا گزیلیتول نوعی قند الکلی است که به عنوان جایگزین شکر در بسیاری از محصولات بدون قند استفاده می شود. این ماده طعم شیرینی شبیه شکر دارد، اما معمولا کالری کمتری نسبت به شکر معمولی دارد و تاثیر آن بر افزایش ناگهانی قند خون نیز کمتر است.

زایلیتول به صورت طبیعی در مقادیر بسیار کم در برخی مواد غذایی وجود دارد و بدن انسان نیز می تواند مقداری از آن را در جریان متابولیسم تولید کند. با این حال، مقدار زایلیتول موجود در برخی محصولات صنعتی می تواند بسیار بیشتر از میزان طبیعی آن باشد.

این شیرین کننده در محصولاتی مانند آدامس بدون قند، آبنبات، برخی نوشیدنی ها، مربا، بستنی، محصولات نانوایی و همچنین بعضی محصولات بهداشت دهان و دندان استفاده می شود. زایلیتول همچنین به دلیل تاثیری که بر کاهش پوسیدگی دندان دارد، در برخی محصولات دهان و دندان کاربرد دارد.

مطالعه جدید درباره زایلیتول و بیماری های قلبی چه می گوید؟

پژوهشی که در کنگره انجمن قلب اروپا در سال ۲۰۲۶ ارائه شد، ارتباط میان سطح زایلیتول خون و بروز حوادث مهم قلبی عروقی را بررسی کرد. این پژوهش اهمیت زیادی دارد، چون برخلاف مطالعات کوتاه مدت، داده های دو گروه بزرگ را با دوره های پیگیری متفاوت بررسی کرده است.

پژوهشگران اطلاعات ۱۷,۷۱۰ نفر را از دو مطالعه آینده نگر، یعنی Canadian Longitudinal Study on Aging و EPIC-Norfolk، بررسی کردند. در این تحقیق افراد بر اساس میزان زایلیتول موجود در خون با یکدیگر مقایسه شدند.

نتایج نشان داد:

• در گروه کانادایی، افرادی که در بالاترین ۲۵ درصد از نظر سطح زایلیتول خون قرار داشتند، طی حدود ۶ سال ۵۷ درصد خطر بیشتری برای بروز یک حادثه مهم قلبی عروقی نسبت به افراد دارای پایین ترین سطوح داشتند.
• در مطالعه EPIC-Norfolk، طی پیگیری ۳۰ ساله، همین مقایسه با ۱۸ درصد خطر بیشتر همراه بود.
• حادثه مهم قلبی عروقی در این پژوهش شامل مرگ، سکته قلبی یا سکته مغزی بود.
• بررسی گروه های میانی نیز الگویی وابسته به دوز نشان داد، یعنی با افزایش سطح زایلیتول خون، میزان حوادث قلبی عروقی نیز افزایش پیدا می کرد.

زایلیتول چگونه ممکن است با تشکیل لخته خون ارتباط داشته باشد؟

یکی از مهم ترین بخش های این پژوهش، بررسی یک مکانیسم احتمالی برای این ارتباط بود. پلاکت ها سلول هایی هستند که در هنگام آسیب به رگ های خونی فعال می شوند و در تشکیل لخته خون نقش دارند.

پژوهشگران در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی مشاهده کردند که زایلیتول می تواند فعالیت پلاکت ها و استعداد تشکیل لخته را افزایش دهد. در یک مطالعه مداخله ای کوچک نیز مصرف یک نوشیدنی حاوی زایلیتول باعث افزایش قابل توجه سطح زایلیتول خون و افزایش برخی شاخص های عملکرد پلاکت در افراد سالم شد.

این موضوع از نظر قلب و عروق اهمیت دارد، زیرا تشکیل لخته در شرایط خاص می تواند باعث مسدود شدن جریان خون شود. اگر چنین انسدادی در عروق قلب رخ دهد، احتمال سکته قلبی و اگر در عروق مغز اتفاق بیفتد، می تواند به سکته مغزی منجر شود.

با این حال، این مکانیسم هنوز به معنای اثبات قطعی این موضوع نیست که مصرف زایلیتول در افراد سالم مستقیما باعث سکته یا حمله قلبی می شود.

آیا زایلیتول واقعا باعث سکته و حمله قلبی می شود؟

پاسخ کوتاه این است: هنوز نمی توان با قطعیت چنین ادعایی کرد.

مطالعه جدید از نوع مشاهده ای است. یعنی پژوهشگران سطح زایلیتول خون افراد را بررسی کرده و سپس ارتباط آن را با حوادث قلبی عروقی در طول زمان ارزیابی کرده اند. چنین مطالعاتی می توانند یک ارتباط آماری مهم را نشان دهند، اما به تنهایی ثابت نمی کنند که خود زایلیتول علت ایجاد سکته، حمله قلبی یا مرگ بوده است.

یک نکته مهم دیگر هم وجود دارد: بالا بودن زایلیتول خون لزوما به معنی مصرف مقدار مشخصی از آدامس یا یک ماده غذایی حاوی زایلیتول نیست. بنابراین نمی توان از نتایج این مطالعه نتیجه گرفت که مثلا مصرف یک آدامس حاوی زایلیتول به تنهایی خطر سکته را ۵۷ درصد افزایش می دهد.

برای مشخص شدن رابطه علت و معلولی، به مطالعات مداخله ای بزرگ و بلندمدت نیاز است.

آیا باید مصرف زایلیتول را کاملا متوقف کنیم؟

زایلیتول همچنان یک ماده شیرین کننده مجاز است و سازمان های نظارتی آن را برای کاربردهای مشخص ارزیابی کرده اند. برای مثال، سازمان غذا و داروی آمریکا زایلیتول را در گروه قندهای الکلی مورد استفاده در مواد غذایی قرار می دهد. در اتحادیه اروپا نیز زایلیتول با شماره E967 شناخته می شود و ارزیابی ایمنی آن در حال بازبینی است.

بنابراین بهتر است به جای جایگزین کردن بی حد و حصر شکر با محصولات بدون قند، به الگوی کلی رژیم غذایی توجه کنیم.

برای سلامت قلب، قند بهتر است یا زایلیتول؟

تغذیه سالم معمولا به جای تمرکز روی یک ماده، بر کیفیت کلی رژیم غذایی، میزان مصرف غذاهای فوق فرآوری شده و مقدار قندهای افزوده تمرکز می کند.

اگر هدف کاهش مصرف قند است، استفاده محدود از محصولات حاوی زایلیتول می تواند برای برخی افراد یک گزینه باشد، اما نباید تصور کرد که عبارت «بدون قند» روی بسته بندی به معنی «کاملا سالم» است.

برای سلامت قلب بهتر است:

• مصرف نوشیدنی ها و خوراکی های بسیار شیرین را کاهش دهید.
• مصرف غذاهای فوق فرآوری شده را محدود کنید.
• میوه، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل را بیشتر در رژیم غذایی قرار دهید.
• فعالیت بدنی منظم داشته باشید.
• فشار خون، قند خون و چربی خون را کنترل کنید.
• به جای وابستگی به شیرین کننده ها، به مرور ذائقه خود را به طعم های کم شیرین عادت دهید.

جمع بندی

زایلیتول یک قند الکلی پرکاربرد است که در محصولاتی مانند آدامس بدون قند، برخی مواد غذایی و محصولات بهداشت دهان و دندان استفاده می شود. پژوهش جدید ارائه شده در کنگره ESC ۲۰۲۶ نشان داده است که سطح بالاتر زایلیتول در خون با افزایش خطر حوادث مهم قلبی عروقی، از جمله سکته قلبی، سکته مغزی و مرگ، ارتباط دارد. در یک گروه این ارتباط طی ۶ سال ۵۷ درصد و در گروه دیگری طی ۳۰ سال ۱۸ درصد بود.

با وجود این، هنوز نمی توان گفت که زایلیتول به طور قطعی باعث سکته یا حمله قلبی می شود. نتایج فعلی یک ارتباط مشاهده ای را نشان می دهند و شواهد آزمایشگاهی نیز احتمال تاثیر زایلیتول بر فعالیت پلاکت ها و تشکیل لخته را مطرح کرده اند. برای تعیین میزان واقعی خطر و مشخص شدن رابطه علت و معلولی، تحقیقات بیشتری لازم است.