کشف ۳۶ ژن مرتبط با وسواس و سندرم تورت؛ ارتباط ژنتیکی با اوتیسم و اسکیزوفرنی چیست؟

پژوهشگران در یک مطالعه ژنتیکی گسترده، ۳۶ ژن را شناسایی کرده اند که با افزایش خطر ابتلا به اختلال وسواس فکری عملی (OCD) و اختلالات مزمن تیک، از جمله سندرم تورت، ارتباط دارند. این مطالعه که در مجله معتبر Nature Neuroscience منتشر شده، اطلاعات تازه ای درباره ریشه های زیستی این اختلالات ارائه می کند.

اهمیت این یافته فقط به شناسایی چند ژن جدید محدود نمی شود. نتایج نشان می دهد بخشی از عوامل ژنتیکی مرتبط با وسواس و اختلالات تیک با اختلالات رشد عصبی و روان پزشکی دیگری مانند اوتیسم و اسکیزوفرنی نیز همپوشانی دارند. با این حال، این یافته به معنای وجود یک «ژن وسواس» یا «ژن اوتیسم» نیست؛ بلکه نشان می دهد مجموعه ای از تغییرات ژنتیکی می توانند بر مسیرهای مشترک رشد و عملکرد مغز اثر بگذارند.

پژوهش جدید درباره ژنتیک وسواس و سندرم تورت چه چیزی نشان داد؟

این مطالعه با هدف بررسی دقیق تر نقش تغییرات ژنتیکی نادر در اختلال وسواس فکری عملی و اختلالات مزمن تیک انجام شد. پژوهشگران برای این کار از داده های توالی یابی کل اگزوم استفاده کردند؛ روشی که بخش های کد کننده پروتئین در ژنوم را بررسی می کند و می تواند تغییرات ژنتیکی نادر اما مهم را شناسایی کند.

در این پژوهش، اطلاعات ژنتیکی ۳۹۶۴ فرد مبتلا به OCD، اختلالات مزمن تیک یا هر دو اختلال بررسی شد. از این تعداد، ۲۴۱۸ نفر در قالب گروه های سه نفره والد و فرزند مورد مطالعه قرار گرفتند. حجم نمونه این پژوهش نسبت به مطالعات قبلی قابل توجه است و به محققان امکان داد ارتباط میان تغییرات ژنتیکی نادر و این اختلالات را با دقت بیشتری بررسی کنند.

۳۶ ژن با خطر بالاتر ابتلا به وسواس و اختلالات تیک مرتبط هستند

یکی از مهم ترین نتایج این پژوهش، شناسایی ۳۶ ژن با شواهد قوی از ارتباط با OCD و اختلالات مزمن تیک است. پیش از این مطالعه، تنها چهار ژن با شواهد قوی در ارتباط با این اختلالات شناسایی شده بودند؛ بنابراین پژوهش جدید تعداد ژن های شناخته شده را به شکل قابل توجهی افزایش داده است.

نکته مهم این است که این ژن ها اثر یکسانی ندارند و قرار گرفتن یک فرد در معرض یک تغییر ژنتیکی خاص نیز به معنای قطعی بودن ابتلا به اختلال نیست. در واقع، ژنتیک OCD و اختلالات تیک پیچیده است و عوامل ژنتیکی مختلف در کنار یکدیگر و همراه با عوامل محیطی می توانند بر احتمال بروز اختلال اثر بگذارند.

۳۰ ژن از ۳۶ ژن شناسایی شده، شواهد ارتباط با هر دو گروه OCD و اختلالات مزمن تیک داشتند.
برخی از این ژن ها پیش از این نیز با اختلالات عصبی و روان پزشکی دیگر ارتباط پیدا کرده بودند.
چهار ژن از ژن های شناسایی شده با نواحی ژنتیکی مرتبط با OCD در مطالعات گسترده ژنومی نیز همپوشانی داشتند.

آیا وسواس و سندرم تورت ریشه ژنتیکی مشترک دارند؟

همپوشانی قابل توجه میان ژن های مرتبط با OCD و اختلالات مزمن تیک، شواهد بیشتری درباره ارتباط زیستی این دو اختلال فراهم می کند. این ارتباط از نظر بالینی نیز اهمیت دارد، زیرا وسواس و تیک در بسیاری از افراد همزمان دیده می شوند.

مطالعه جدید نشان می دهد این همپوشانی فقط در سطح علائم یا مشاهدات بالینی نیست و می تواند بخشی از ریشه های ژنتیکی مشترک آنها را نیز شامل شود. با این حال، وجود عوامل ژنتیکی مشترک به این معنا نیست که OCD و سندرم تورت یک اختلال واحد هستند. مسیر بروز، علائم و پاسخ به درمان در این اختلالات می تواند متفاوت باشد.

بر اساس یافته های گزارش شده در پژوهش، حدود ۵۰ درصد افراد مبتلا به اختلالات مزمن تیک علائم وسواسی دارند و حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد افراد مبتلا به OCD سابقه تیک دارند. این همزمانی، یکی از دلایلی است که پژوهشگران به بررسی زیربنای مشترک این اختلالات علاقه مند هستند.

ارتباط ژن های وسواس با اوتیسم و اسکیزوفرنی

یکی از یافته های قابل توجه مطالعه این بود که بخشی از ژن های مرتبط با OCD و اختلالات مزمن تیک، با ژن هایی که در مطالعات مربوط به اوتیسم و سایر اختلالات رشد عصبی یا اسکیزوفرنی مورد توجه قرار گرفته اند، همپوشانی دارند.

این نتیجه می تواند نشان دهد که بعضی اختلالات روان پزشکی و رشد عصبی، با وجود تفاوت های چشمگیر در علائم، ممکن است در برخی مسیرهای زیستی و فرایندهای مربوط به رشد و عملکرد مغز اشتراک داشته باشند.

با این حال، نباید از این یافته نتیجه گرفت که اوتیسم، اسکیزوفرنی، وسواس و سندرم تورت یک بیماری هستند یا یک ژن مشخص باعث ایجاد همه آنها می شود. ژنتیک این اختلالات چند عاملی است و اثر ژن ها به زمینه ژنتیکی فرد و سایر عوامل زیستی و محیطی وابسته است.

• بخشی از ژن های شناسایی شده با اختلالات رشد عصبی نیز ارتباط دارند.
• برخی از این ژن ها در مطالعات مربوط به اوتیسم و اسکیزوفرنی نیز دیده شده اند.
• الگوهای بیان ژن ها نشان می دهد برخی مسیرهای زیستی در رشد و عملکرد مغز ممکن است میان این اختلالات مشترک باشند.

ژن های مرتبط با وسواس در کدام بخش های مغز فعال هستند؟

شناسایی ژن ها تنها بخش اول این پژوهش بود. محققان در مرحله بعد بررسی کردند که این ژن ها در چه قسمت هایی از مغز و در چه دوره هایی از رشد فعالیت بیشتری دارند. این بخش از مطالعه می تواند به درک بهتر ارتباط میان تغییرات ژنتیکی و علائم بالینی کمک کند.

نتایج نشان داد ژن های پرخطر در چند ناحیه مهم مغز، از جمله قشر مغز، استریاتوم و مخچه، الگوهای قابل توجهی از بیان دارند. همچنین برخی از این تغییرات در دوره پیش از تولد و برخی دیگر در دوره پس از تولد برجسته تر بودند.

• قشر مغز: در فرایندهایی مانند شناخت و کنترل رفتار نقش دارد.
• استریاتوم: با حرکت، یادگیری، پاداش و شکل گیری عادت ها ارتباط دارد.
• تالاموس: در انتقال و پردازش اطلاعات عصبی نقش مهمی دارد.
• مخچه: علاوه بر نقش شناخته شده در هماهنگی حرکتی، در برخی فرایندهای شناختی و رفتاری نیز مشارکت دارد.

این یافته ها با مطالعات قبلی درباره نقش مدار قشری، استریاتومی، تالاموسی و قشری (CSTC) در OCD و اختلالات تیک همخوانی دارند.

آیا داشتن این ژن ها یعنی فرد حتما وسواس یا سندرم تورت می گیرد؟

خیر. این شاید مهم ترین نکته ای باشد که باید هنگام خواندن خبرهای مربوط به ژنتیک اختلالات روان پزشکی در نظر گرفت. شناسایی یک ژن پرخطر به معنای تشخیص بیماری یا قطعی بودن ابتلا نیست.

پژوهشگران در این مطالعه عمدتا تغییرات ژنتیکی نادر و اثر آنها بر احتمال ابتلا را بررسی کرده اند. بر اساس نتایج، تغییرات نادر و بیماری زا در حدود ۳ تا ۸ درصد افراد مبتلا به OCD یا اختلالات مزمن تیک دیده می شود. بنابراین حتی در گروه افراد مبتلا نیز همه موارد با چنین تغییرات ژنتیکی توضیح داده نمی شوند.

ژنتیک فقط یکی از بخش های داستان است. عوامل دیگری مانند مسیر رشد مغز، شرایط محیطی، تجربه های زندگی و سایر عوامل زیستی نیز می توانند در شکل گیری یا شدت علائم نقش داشته باشند.