اکسی توسین چگونه به کاهش ترس کمک می کند؟ کشف نقش تازه هورمون عشق در مغز

اکسی توسین معمولا با عشق، اعتماد، صمیمیت و پیوند عاطفی شناخته می شود، اما پژوهش های جدید نشان می دهند نقش این ماده در مغز بسیار پیچیده تر از چیزی است که لقب معروف «هورمون عشق» به ذهن می آورد. اکنون گروهی از پژوهشگران ژاپنی شواهد تازه ای پیدا کرده اند که نشان می دهد برخی نورون های حساس به اکسی توسین می توانند علاوه بر رفتار اجتماعی، در فرایندی که مغز برای کاهش واکنش به یک ترس آموخته شده به کار می گیرد نیز نقش داشته باشند.

این مطالعه که در سال ۲۰۲۶ در مجله علمی Brain منتشر شده است، بخشی از مغز به نام تالاموس پاراوانتریکولار یا PVT را مورد توجه قرار می دهد. پژوهشگران دریافتند نورون های دارای گیرنده اکسی توسین در این منطقه می توانند هم بر تعامل اجتماعی و هم بر خاموش سازی ترس در موش ها اثر بگذارند. با این حال، نتایج هنوز به معنای اثبات چنین عملکردی در انسان نیست و پژوهشگران نیز بر ضرورت انجام مطالعات بیشتر تاکید کرده اند.

اکسی توسین فقط هورمون عشق نیست

اکسی توسین یک پیام رسان شیمیایی مهم در بدن و مغز است که در فرایندهایی مانند زایمان، شیردهی، پیوند میان مادر و کودک و برخی رفتارهای اجتماعی نقش دارد. به همین دلیل طی سال های گذشته در رسانه ها بیشتر با عنوان هورمون عشق یا اعتماد معرفی شده است.

اما عملکرد اکسی توسین به این سادگی نیست. پژوهش ها نشان داده اند اثر این ماده می تواند با توجه به شرایط اجتماعی، میزان استرس و بخشی از مغز که اکسی توسین در آن فعالیت می کند متفاوت باشد. حتی تاثیر روش های درمانی مبتنی بر اکسی توسین بر مشکلات اجتماعی در مطالعات انسانی یکسان نبوده و نتایج متفاوتی گزارش شده است.

مطالعه تازه این فرضیه را تقویت می کند که برای درک عملکرد اکسی توسین نباید فقط مقدار این ماده را بررسی کرد؛ بلکه محل وجود گیرنده های آن و مدار عصبی درگیر نیز اهمیت زیادی دارد.

دانشمندان کدام بخش مغز را بررسی کردند؟

تمرکز اصلی پژوهش بر تالاموس پاراوانتریکولار یا PVT بود. این بخش از تالاموس پیش از این نیز با فرایندهایی مانند استرس، برانگیختگی، یادگیری مرتبط با پاداش، ترس، رفتار اجتماعی و تنظیم غذا خوردن مرتبط دانسته شده بود.

محققان دانشگاه پزشکی نارا در ژاپن به طور خاص نورون هایی را بررسی کردند که گیرنده اکسی توسین دارند. برای این کار از موش های اصلاح شده ژنتیکی و روشی به نام دستکاری شیمی ژنتیکی استفاده شد. این روش به دانشمندان اجازه می دهد فعالیت گروه مشخصی از نورون ها را به طور آزمایشی افزایش یا کاهش دهند.

پژوهشگران سپس بررسی کردند تغییر فعالیت این نورون ها چه تاثیری بر تمایل موش ها به تعامل اجتماعی و نحوه کاهش واکنش ترس آنها دارد.

خاموش کردن نورون ها رفتار اجتماعی را کاهش داد

یکی از بخش های آزمایش به رفتار اجتماعی مربوط بود. پژوهشگران فعالیت نورون های دارای گیرنده اکسی توسین در PVT را کاهش دادند و سپس رفتار موش ها در مواجهه با یک موش دیگر را بررسی کردند.

نتایج نشان داد زمانی که این نورون ها مهار شدند، تمایل حیوانات برای تعامل اجتماعی کاهش پیدا کرد. آزمایش های کنترلی نشان دادند این تفاوت را نمی توان صرفا با کاهش حرکت یا افزایش رفتارهای شبیه اضطراب توضیح داد.

نکته جالب این بود که فعال کردن همین نورون ها، موش ها را اجتماعی تر نکرد. بنابراین پژوهشگران نتیجه گرفتند فعالیت طبیعی این سلول ها احتمالا برای حفظ رفتار اجتماعی معمول اهمیت دارد، اما صرفا افزایش فعالیت آنها برای ایجاد تعامل اجتماعی بیشتر کافی نیست.

اکسی توسین چه ارتباطی با خاموش سازی ترس دارد؟

خاموش سازی ترس به این معنا نیست که مغز خاطره یک تجربه ترسناک را کاملا پاک می کند. در این فرایند، فرد یا حیوان به تدریج یاد می گیرد محرکی که قبلا با خطر همراه بوده، اکنون دیگر لزوما تهدید کننده نیست.

برای بررسی این فرایند، موش ها ابتدا یاد گرفتند یک محرک یا محیط خاص را با یک تجربه ناخوشایند مرتبط بدانند. سپس چند بار بدون دریافت آن محرک ناخوشایند با شرایط مشابه روبرو شدند تا بتوانند یاد بگیرند که خطر قبلی دیگر وجود ندارد.

مهار نورون های دارای گیرنده اکسی توسین در PVT باعث نشد موش ها در ابتدا ترس را متفاوت یاد بگیرند، اما در مراحل بعدی خاموش سازی ترس عملکرد ضعیف تری داشتند و واکنش بی حرکتی ناشی از ترس در آنها بیشتر ادامه پیدا کرد.

در مقابل، فعال کردن این نورون ها در مراحل اولیه خاموش سازی باعث کاهش واکنش ترس شد. این اثر اما در روزهای بعد و یک هفته بعد به همان شکل مشاهده نشد. بنابراین یافته ها بیشتر از آنکه نشان دهند این نورون ها ترس را «حذف» می کنند، نشان می دهند که ممکن است در مراحل اولیه یادگیری ایمنی نقش داشته باشند.

محل فعالیت اکسی توسین در مغز اهمیت دارد

یکی از یافته های مهم مطالعه این بود که دستکاری نورون های دارای گیرنده اکسی توسین در تمام بخش های مغز نتیجه یکسانی ایجاد نمی کند. پژوهشگران آزمایش مشابهی را روی نورون های قشر پیش پیشانی میانی انجام دادند، اما تغییر فعالیت این سلول ها در موش های نر اثر قابل توجهی بر اجتماعی بودن یا خاموش سازی ترس نداشت.

این تفاوت از دید پژوهشگران نشانه ای از عملکرد وابسته به مدار اکسی توسین است. به بیان ساده، نمی توان گفت افزایش یا کاهش اکسی توسین همیشه یک اثر رفتاری مشخص دارد.

آزمایش های الکتروفیزیولوژی نیز نشان دادند قرار گرفتن نورون های دارای گیرنده اکسی توسین در PVT در معرض اکسی توسین، تحریک پذیری آنها را افزایش می دهد و الگوی شلیک نورونی را بیشتر به سمت فعالیت مداوم یا tonic firing سوق می دهد. با این حال، هنوز ثابت نشده است که همین تغییر مستقیما عامل اثرات رفتاری مشاهده شده باشد.

آیا این یافته ها در انسان هم صدق می کنند؟

پژوهشگران برای یافتن سرنخ هایی در انسان، اطلاعات ۳۰ نوجوان ژاپنی را نیز بررسی کردند. ۱۹ نفر از این افراد مبتلا به اختلال طیف اوتیسم بودند و ۱۱ نفر رشد معمول داشتند. میانگین سن شرکت کنندگان حدود ۱۴ سال بود.

سطح اکسی توسین بزاقی با استفاده از نمونه بزاق اندازه گیری شد و تصاویر MRI نیز برای بررسی ویژگی های ریزساختاری مغز مورد استفاده قرار گرفت. برخی ارتباط ها میان میزان اکسی توسین بزاقی، ویژگی های تالاموس و بعضی شاخص های مرتبط با اوتیسم مشاهده شد.

با این حال، این قسمت از مطالعه بسیار کوچک و همبستگی محور بود. پژوهشگران تاکید کرده اند که این داده ها رابطه علت و معلولی را ثابت نمی کنند. از طرف دیگر، میزان اکسی توسین در بزاق لزوما نشان دهنده مقدار یا فعالیت آن در مغز نیست.

نتیجه گیری

مطالعه جدید تصویر دقیق تری از اکسی توسین ارائه می دهد. این ماده فقط با احساس عشق و صمیمیت ارتباط ندارد و احتمالا عملکرد آن به شبکه ای پیچیده از مدارهای عصبی وابسته است. نورون های دارای گیرنده اکسی توسین در تالاموس پاراوانتریکولار ممکن است یکی از نقاط مهم این شبکه باشند و در موش ها هم در رفتار اجتماعی و هم در خاموش سازی ترس نقش ایفا کنند.

اگر مطالعات آینده وجود سازوکاری مشابه را در انسان تایید کنند، این یافته ها می توانند به شناخت بهتر ارتباط میان رفتارهای اجتماعی، اضطراب، پردازش تهدید و برخی ویژگی های اختلال طیف اوتیسم کمک کنند. اما در شرایط فعلی، صحبت از درمان اضطراب یا اوتیسم با اکسی توسین بسیار زود است.

پژوهش اصلی با عنوان «Oxytocin receptor neurons in the paraventricular thalamus as a nexus for social behaviour and fear» در شماره ژوئن ۲۰۲۶ مجله Brain منتشر شده و نسخه آنلاین آن از ۲۰ مارس ۲۰۲۶ در دسترس قرار گرفته است.