کوررنگی چیست؟ بررسی علائم، انواع، تست تشخیص و روش های درمان

کوررنگی یا اختلال دید رنگی، وضعیتی است که در آن فرد بعضی رنگ ها را متفاوت از دیگران می بیند یا در تشخیص میان چند طیف رنگی مشکل دارد. برخلاف نام این عارضه، بیشتر افراد مبتلا دنیا را سیاه و سفید نمی بینند. کوررنگی کامل بسیار نادر است و اغلب مبتلایان تنها در تشخیص رنگ هایی مانند قرمز و سبز یا آبی و زرد با مشکل روبرو می شوند.

بیشتر موارد کوررنگی از بدو تولد وجود دارند و زمینه ژنتیکی دارند، اما گاهی بیماری های چشم، آسیب عصب بینایی، افزایش سن یا مصرف بعضی داروها نیز می توانند دید رنگی را مختل کنند. تشخیص این وضعیت با آزمایش های ساده بینایی انجام می شود و اگرچه نوع ارثی آن معمولا درمان قطعی ندارد، راهکارهایی برای کاهش مشکلات روزمره وجود دارد.

کوررنگی چیست؟

برای درک کوررنگی ابتدا باید با عملکرد شبکیه آشنا شویم. شبکیه لایه حساس به نور در بخش پشتی چشم است و سلول های گیرنده نور در آن قرار دارند. بخشی از این گیرنده ها که سلول های مخروطی نامیده می شوند، نقش اصلی را در تشخیص رنگ ها و دیدن جزئیات در نور کافی بر عهده دارند.

چشم انسان معمولا سه نوع سلول مخروطی دارد که هر کدام نسبت به طول موج های کوتاه، متوسط یا بلند نور حساس تر هستند. مغز با مقایسه پیام های دریافت شده از این سلول ها، رنگ های مختلف را تشخیص می دهد. اگر یکی از این سلول ها وجود نداشته باشد یا به درستی عمل نکند، تشخیص بعضی رنگ ها دشوار می شود.

کوررنگی به معنای نابینایی یا ضعف عمومی بینایی نیست. بسیاری از افراد مبتلا، دید واضح و طبیعی دارند و تنها تفاوت آن ها در نحوه تشخیص رنگ ها است. شدت این اختلال نیز می تواند از مشکل خفیف در تشخیص سایه های مشابه تا ناتوانی شدید در شناسایی بعضی رنگ ها متفاوت باشد.

انواع کوررنگی کدامند؟

اختلال دید رنگی بر اساس نوع سلول مخروطی درگیر و رنگ هایی که فرد نمی تواند به درستی تشخیص دهد، به چند گروه تقسیم می شود. شایع ترین نوع، اختلال دید قرمز و سبز است و انواع آبی و زرد یا کوررنگی کامل شیوع بسیار کمتری دارند.

شناخت نوع کوررنگی اهمیت دارد، زیرا آزمایش تشخیصی، میزان محدودیت و علت احتمالی در هر نوع متفاوت است. یک فرد ممکن است رنگ را ببیند اما آن را تیره تر یا شبیه رنگ دیگری درک کند، در حالی که فرد دیگری ممکن است توانایی تشخیص آن طیف را تقریبا به طور کامل از دست داده باشد.

کوررنگی قرمز و سبز

این نوع شایع ترین اختلال دید رنگی است. فرد ممکن است در تشخیص قرمز از سبز، قهوه ای، نارنجی یا بعضی سایه های زرد مشکل داشته باشد.

اختلال قرمز و سبز معمولا ارثی است و به دلیل ارتباط ژن های آن با کروموزوم X، در مردان بیشتر دیده می شود. شدت آن می تواند از یک تفاوت خفیف در تشخیص طیف ها تا ناتوانی شدید در مشاهده بعضی رنگ ها متغیر باشد.

کوررنگی آبی و زرد

این نوع از کوررنگی کمتر شایع است و باعث می شود فرد در تشخیص آبی از سبز یا زرد از قرمز و صورتی مشکل پیدا کند. رنگ ها ممکن است برای چنین فردی کم رنگ تر یا متفاوت از حالت معمول دیده شوند.

اختلال آبی و زرد می تواند ارثی باشد، اما گاهی در اثر بیماری های چشمی، آسیب شبکیه، مشکلات عصبی یا افزایش سن نیز ایجاد می شود.

کوررنگی کامل

در کوررنگی کامل یا آکروماتوپسی، فرد رنگ ها را بسیار محدود یا فقط به صورت سایه هایی از خاکستری می بیند. این وضعیت بسیار نادر است و معمولا با مشکلات دیگری مانند حساسیت شدید به نور، کاهش دید و حرکت غیر ارادی چشم همراه می شود.

افراد مبتلا به نوع کامل، برخلاف بیشتر کسانی که اختلال دید رنگی دارند، ممکن است در فعالیت های عادی روزانه نیز با محدودیت بیشتری روبرو شوند.

علت کوررنگی چیست؟

کوررنگی همیشه یک بیماری ارثی نیست. اگرچه بیشتر موارد از طریق ژن ها منتقل می شوند، اختلال دید رنگی می تواند در هر سنی و به دلیل مشکلات مختلف چشم، مغز یا عصب بینایی نیز ایجاد شود.

نوع ارثی معمولا از کودکی وجود دارد و در طول زندگی ثابت می ماند. در مقابل، کوررنگی اکتسابی ممکن است به تدریج ایجاد شود، شدت آن تغییر کند یا تنها یک چشم را تحت تاثیر قرار دهد. تغییر ناگهانی در تشخیص رنگ ها باید جدی گرفته شود و نیاز به معاینه چشم پزشکی دارد.

دلایل مهم کوررنگی عبارتند از:

• تغییرات ژنتیکی و سابقه خانوادگی
• بیماری های شبکیه یا عصب بینایی
• آب مروارید و بعضی بیماری های چشمی
• دیابت و آسیب های مرتبط با آن
• بیماری های عصبی یا آسیب مغزی
• افزایش سن و کاهش تدریجی دید رنگی
• قرار گرفتن در معرض بعضی مواد شیمیایی
• مصرف برخی داروها و عوارض دارویی

موسسه ملی چشم آمریکا اعلام کرده است که شایع ترین انواع اختلال دید رنگی ارثی هستند و معمولا با گذشت زمان بهتر یا بدتر نمی شوند. نوع اکتسابی ممکن است در اثر بیماری یا آسیب چشم و مغز ایجاد شود.

علائم کوررنگی چیست؟

بسیاری از افراد مبتلا برای مدت طولانی از وجود کوررنگی خود اطلاع ندارند. آن ها از کودکی رنگ ها را به همان شکل دیده اند و تصور می کنند تجربه دیداری دیگران نیز مشابه است.

علائم معمولا هنگام انجام تکالیف مدرسه، انتخاب لباس، تشخیص چراغ های هشدار یا مقایسه رنگ های نزدیک آشکار می شوند. شدت علائم به نوع و میزان اختلال دید رنگی بستگی دارد.

نشانه های رایج کوررنگی شامل موارد زیر است:

• اشتباه گرفتن مداوم بعضی رنگ ها
• دشواری در تشخیص سایه های نزدیک به هم
• تشخیص رنگ بر اساس روشنایی به جای خود رنگ
• مشکل در خواندن نمودارها یا نقشه های رنگی
• دشواری در انتخاب لباس های هماهنگ
• اشتباه در شناسایی چراغ ها و علائم رنگی
• کم رنگ یا مات دیده شدن بعضی رنگ ها

تست کوررنگی چگونه انجام می شود؟

تشخیص کوررنگی با آزمایش های بدون درد و غیر تهاجمی انجام می شود. چشم پزشک یا بینایی سنج بر اساس سن فرد، نوع مشکل و هدف معاینه، یکی یا چند آزمون دید رنگی را انتخاب می کند.

آزمایش های اینترنتی ممکن است برای بررسی اولیه مفید باشند، اما نور محیط، کیفیت صفحه نمایش و تنظیمات رنگ دستگاه می توانند نتیجه را تغییر دهند. بنابراین تشخیص قطعی باید با ابزار استاندارد و زیر نظر متخصص انجام شود.

آزمایش ایشی هارا

آزمایش ایشی هارا شناخته شده ترین تست برای بررسی اختلال قرمز و سبز است. در این آزمون، مجموعه ای از صفحه ها شامل نقاط رنگی با اندازه ها و طیف های مختلف مقابل فرد قرار می گیرد.

در میان نقاط، عدد، شکل یا مسیری با رنگ متفاوت وجود دارد. افراد دارای دید رنگی طبیعی معمولا آن را به راحتی تشخیص می دهند، اما فرد مبتلا ممکن است عدد دیگری ببیند یا هیچ شکلی مشاهده نکند. این آزمایش بیشتر برای اختلال قرمز و سبز کاربرد دارد و همه انواع کوررنگی را شناسایی نمی کند.

تست کمبریج

در تست کمبریج، فرد به صفحه نمایش رایانه نگاه می کند و باید جهت بازشدگی شکلی شبیه حرف C را تشخیص دهد. رنگ و شدت شکل نسبت به پس زمینه تغییر می کند تا میزان حساسیت دید رنگی اندازه گیری شود.

این آزمایش امکان بررسی دقیق تر شدت اختلال را فراهم می کند و معمولا در مراکز تخصصی یا مطالعات علمی استفاده می شود.

آزمایش ترتیب رنگ ها

در این روش، تعدادی مهره، کارت یا قطعه رنگی در اختیار فرد قرار می گیرد و او باید آن ها را بر اساس شباهت طیف رنگی مرتب کند. الگوی اشتباه ها می تواند نوع و شدت اختلال دید رنگی را مشخص کند.

تست های Farnsworth D-۱۵ و Farnsworth-Munsell از نمونه های شناخته شده این گروه هستند و برای بررسی اختلال های مختلف رنگی کاربرد دارند.

آزمایش آنومالوسکوپ

آنومالوسکوپ یکی از دقیق ترین ابزارهای تشخیص اختلال قرمز و سبز است. فرد از داخل دستگاه به یک دایره نگاه می کند که به دو بخش تقسیم شده است و باید رنگ و روشنایی دو نیمه را با یکدیگر هماهنگ کند.

نتیجه این آزمایش می تواند نوع اختلال و شدت آن را با دقت بیشتری مشخص کند، اما دستگاه آن در همه مراکز بینایی سنجی وجود ندارد.

تشخیص کوررنگی در کودکان

کودکان ممکن است به دلیل ناآشنایی با نام رنگ ها یا ضعف در بیان تجربه خود، نتوانند مشکلشان را توضیح دهند. به همین دلیل والدین و معلمان معمولا نخستین افرادی هستند که اشتباه های تکراری کودک را هنگام نقاشی، بازی یا آموزش رنگ ها مشاهده می کنند.

آزمایش دید رنگی معمولا زمانی قابل اعتمادتر است که کودک بتواند دستورها را درک کند و عدد، شکل یا مسیر را تشخیص دهد. در بسیاری از کودکان، بررسی از حدود چهار یا پنج سالگی امکان پذیر است، هرچند زمان مناسب به رشد و همکاری کودک بستگی دارد.

نشانه هایی که ممکن است به بررسی تخصصی نیاز داشته باشند عبارتند از:

• استفاده مداوم از رنگ اشتباه در نقاشی
• مشکل در نام بردن چند رنگ مشخص
• انتخاب رنگ با توجه به محل قرارگیری مداد
• سردرگمی در تکالیف رنگ محور
• شکایت از دشواری دیدن نوشته های رنگی
• وجود سابقه کوررنگی در خانواده

آیا کوررنگی درمان می شود؟

در حال حاضر درمان قطعی و تایید شده ای برای بیشتر انواع ارثی کوررنگی وجود ندارد. این وضعیت معمولا در طول زندگی ثابت می ماند و بسیاری از افراد با استفاده از راهکارهای ساده، بدون مشکل جدی به فعالیت های روزمره ادامه می دهند.

در نوع اکتسابی، درمان بیماری زمینه ای یا تغییر داروی عامل ممکن است دید رنگی را بهبود دهد. با این حال، هیچ دارویی نباید بدون نظر پزشک قطع یا جایگزین شود. عینک ها و لنزهای دارای فیلتر رنگی نیز ممکن است تشخیص بعضی رنگ ها را آسان تر کنند، اما دید رنگی طبیعی را باز نمی گردانند.

روش های کمک به افراد مبتلا شامل موارد زیر است:

• استفاده از عینک یا لنز دارای فیلتر رنگی
• تنظیم نور و افزایش کنتراست محیط
• استفاده از نرم افزارهای تشخیص رنگ
• برچسب گذاری لباس ها و وسایل
• استفاده از الگو، نوشته و علامت در کنار رنگ
• تنظیمات دسترسی در تلفن همراه و رایانه
• درمان بیماری زمینه ای در نوع اکتسابی

چه زمانی باید به چشم پزشک مراجعه کرد؟

کوررنگی ارثی معمولا خطر فوری برای سلامت چشم ایجاد نمی کند، اما تغییر جدید یا ناگهانی در دید رنگ ها می تواند نشانه یک مشکل چشمی یا عصبی باشد. به ویژه اگر این تغییر فقط در یک چشم رخ دهد یا همراه با کاهش دید، درد چشم، سردرد یا ضعف بدنی باشد، بررسی سریع پزشکی ضروری است.

همچنین کودکانی که در تشخیص رنگ ها مشکل دارند، بهتر است پیش از ورود به مدرسه معاینه شوند. آگاهی معلمان از این وضعیت می تواند از اشتباه گرفتن کوررنگی با ضعف یادگیری یا بی دقتی جلوگیری کند.

جمع بندی

کوررنگی یا اختلال دید رنگی، توانایی فرد برای تشخیص بعضی رنگ ها و طیف های نزدیک به هم را کاهش می دهد. بیشتر موارد ارثی هستند و شایع ترین نوع آن، اختلال قرمز و سبز است. برخلاف تصور عمومی، افراد مبتلا معمولا همه چیز را سیاه و سفید نمی بینند و بسیاری از آن ها دید واضح و فعالیت روزانه طبیعی دارند.

تشخیص کوررنگی با آزمایش هایی مانند تست ایشی هارا، تست ترتیب رنگ ها، تست کمبریج و آنومالوسکوپ انجام می شود. نوع ارثی معمولا درمان قطعی ندارد، اما ابزارهای کمکی و ایجاد تغییرات ساده در محیط می توانند مشکلات روزمره را کاهش دهند. اگر اختلال دید رنگی به صورت ناگهانی ایجاد شده باشد، معاینه چشم پزشک اهمیت زیادی دارد، زیرا ممکن است با بیماری چشم، عصب بینایی یا مصرف یک داروی خاص ارتباط داشته باشد.