فراموشی کوتاه مدت نشانه چیست؟ دلایل رایج و زمان مراجعه به پزشک

فراموش کردن محل قرار دادن کلیدها، به یاد نیاوردن نام فردی که به تازگی ملاقات کرده ایم یا وارد شدن به اتاق و فراموش کردن دلیل آن، تجربه هایی آشنا برای بسیاری از افراد هستند. چنین اتفاق هایی معمولا نگرانی ایجاد می کنند و ممکن است فرد تصور کند که حافظه او در حال ضعیف شدن است.

با این حال، هر فراموشی کوتاه مدتی نشانه ابتلا به آلزایمر یا بیماری های مغزی نیست. کمبود خواب، اضطراب، فشار کاری، مصرف بعضی داروها، تغییرات هورمونی و حتی توجه نکردن کافی هنگام دریافت اطلاعات می توانند باعث بروز فراموشی های موقت شوند. نکته مهم، تشخیص تفاوت میان فراموشی طبیعی و مشکلاتی است که به بررسی پزشکی نیاز دارند.

فراموشی کوتاه مدت چیست؟

حافظه کوتاه مدت اطلاعات را برای مدت محدودی نگه می دارد تا مغز بتواند از آن ها در انجام فعالیت های روزانه استفاده کند. به خاطر سپردن شماره تلفن تا زمان یادداشت کردن، دنبال کردن یک گفت و گو یا به یاد آوردن محل قرار دادن وسیله ای که چند دقیقه قبل استفاده کرده ایم، به این بخش از حافظه وابسته است.

اختلال در حافظه کوتاه مدت ممکن است به صورت فراموش کردن مکالمات اخیر، گم کردن مکرر وسایل، تکرار سوال ها یا دشواری در دنبال کردن دستورها ظاهر شود. البته تکرار گاه به گاه چنین اتفاق هایی در دوره های پرمشغله یا پراسترس معمولا به تنهایی نشانه بیماری جدی نیست.

موسسه ملی سالمندی آمریکا اعلام می کند که فراموش کردن گاه به گاه بخشی طبیعی از افزایش سن است، اما زمانی که مشکلات حافظه انجام فعالیت های روزمره را دشوار کنند، باید احتمال وجود یک مشکل جدی تر بررسی شود.

آیا مشکل حافظه دارید یا تمرکز کافی نداشته اید؟

بسیاری از مواردی که افراد آن ها را فراموشی می نامند، در واقع نتیجه ضعف توجه هستند. مغز برای آن که بتواند اطلاعات را بعدا بازیابی کند، ابتدا باید آن ها را به درستی دریافت و ثبت کند. اگر هنگام شنیدن یا دیدن اطلاعات حواس فرد پرت باشد، خاطره کاملی در حافظه تشکیل نمی شود.

برای مثال، ممکن است هنگام قرار دادن تلفن همراه روی میز، هم زمان به یک پیام کاری، صحبت کودک یا برنامه روز بعد فکر کنید. در چنین شرایطی، محل تلفن به خوبی در حافظه ثبت نمی شود و چند دقیقه بعد تصور می کنید آن را فراموش کرده اید.

موارد زیر می توانند توجه و ثبت اطلاعات را مختل کنند:

• انجام چند کار به صورت هم زمان
• اعلان های مداوم تلفن همراه
• اضطراب و نگرانی
• فشار کاری زیاد
• خستگی ذهنی
• محیط شلوغ و پر سر و صدا
• درگیری با افکار متعدد

کاهش محرک های مزاحم و تمرکز آگاهانه هنگام انجام کارهای روزمره می تواند بسیاری از این فراموشی های ظاهری را کاهش دهد.

کمبود خواب چه تاثیری بر حافظه دارد؟

خواب نقش مهمی در یادگیری، تمرکز و تثبیت خاطرات دارد. مغز در مراحل مختلف خواب، اطلاعات دریافت شده در طول روز را پردازش می کند و بخشی از آن ها را به حافظه پایدارتر انتقال می دهد. خواب ناکافی یا منقطع می تواند این فرایند را مختل کند.

افرادی که به اندازه کافی نمی خوابند، ممکن است روز بعد در تمرکز، یادگیری مطالب جدید، به یاد آوردن اطلاعات و تصمیم گیری مشکل داشته باشند. بیشتر بزرگسالان به حداقل هفت ساعت خواب شبانه نیاز دارند و شش ساعت خواب برای بسیاری از آن ها کافی نیست.

مشکلات زیر نیز می توانند کیفیت خواب و در نتیجه عملکرد حافظه را کاهش دهند:

• بی خوابی مزمن
• بیدار شدن های مکرر در طول شب
• خر و پف شدید
• آپنه خواب
• مصرف کافئین در ساعات پایانی روز
• استفاده از تلفن همراه پیش از خواب
• استرس و افکار مزاحم
• نامنظم بودن ساعت خواب

اگر فراموشی با خواب آلودگی روزانه، خر و پف شدید یا احساس خفگی در خواب همراه باشد، بررسی احتمال آپنه خواب اهمیت دارد.

استرس و مشکلات روانی چگونه باعث فراموشی می شوند؟

اضطراب و استرس طولانی مدت بخش زیادی از ظرفیت ذهنی فرد را به خود اختصاص می دهند. زمانی که ذهن دائما درگیر نگرانی است، تمرکز بر اطلاعات جدید دشوار می شود و فرد ممکن است مکالمات، قرارها یا جزئیات کارهای روزانه را فراموش کند.

افسردگی نیز می تواند باعث کند شدن تفکر، کاهش تمرکز، افت انگیزه و مشکل در بازیابی اطلاعات شود. گاهی این وضعیت در افراد مسن شبیه اختلال شناختی دیده می شود، اما با درمان افسردگی، عملکرد ذهنی نیز بهبود پیدا می کند.

مشکلات حافظه ممکن است با شرایط زیر ارتباط داشته باشند:

• اضطراب مداوم
• حملات اضطرابی
• افسردگی
• فرسودگی شغلی
• سوگ
• فشارهای خانوادگی
• تجربه رویدادهای آسیب زا
• کمبود استراحت ذهنی

در صورت ادامه داشتن علائم، بررسی سلامت روان به اندازه ارزیابی وضعیت جسمی اهمیت دارد.

تغییرات هورمونی و یائسگی چه اثری بر حافظه دارند؟

بسیاری از زنان در دوره پیش از یائسگی و یائسگی از مه مغزی، کند شدن تفکر، دشواری در تمرکز و مشکل در پیدا کردن کلمات مناسب شکایت می کنند. کاهش و نوسان سطح هورمون ها می تواند بر بخش هایی از مغز که در حافظه و عملکردهای اجرایی نقش دارند، تاثیر بگذارد.

تغییرات هورمونی همچنین ممکن است باعث گرگرفتگی، اضطراب، اختلال خواب و تغییرات خلقی شوند. مجموعه این عوامل می تواند به صورت فراموشی کوتاه مدت یا کاهش تمرکز ظاهر شود.

این علائم معمولا به معنای ابتلا به زوال عقل نیستند، اما در صورت شدید یا مداوم بودن باید با پزشک مطرح شوند. پزشک می تواند احتمال مشکلات تیروئید، کم خونی، کمبود ویتامین ها، افسردگی یا سایر دلایل قابل درمان را نیز بررسی کند.

چه بیماری هایی می توانند باعث فراموشی شوند؟

مشکلات حافظه همیشه منشا مغزی ندارند. بعضی بیماری ها، کمبودهای تغذیه ای و داروها می توانند به صورت موقت یا تدریجی بر حافظه و تمرکز تاثیر بگذارند. شناسایی این عوامل اهمیت زیادی دارد، زیرا برخی از آن ها با درمان مناسب بهبود پیدا می کنند.

دلایل احتمالی فراموشی عبارتند از:

• کم کاری یا پرکاری تیروئید
• کمبود ویتامین B12
• کم خونی
• دیابت کنترل نشده
• عفونت ها
• کم آبی بدن
• آسیب سر
• سکته مغزی
• آپنه خواب
• افسردگی
• مصرف الکل یا مواد مخدر
• عوارض بعضی داروها

داروهای آرام بخش، خواب آور، ضد حساسیت، برخی داروهای مثانه و بعضی ترکیب های دارویی ممکن است باعث گیجی یا اختلال حافظه شوند. موسسه ملی سالمندی نیز عوارض دارویی، مشکلات متابولیک و هورمونی، عفونت ها و افسردگی را از دلایل احتمالی اختلال شناختی معرفی می کند.

چه زمانی فراموشی کوتاه مدت نگران کننده است؟

مهم ترین معیار برای تشخیص فراموشی غیر عادی، میزان تکرار و تاثیر آن بر زندگی روزمره است. فراموش کردن گاه به گاه نام افراد یا محل وسایل معمولا طبیعی است، اما تکرار مداوم سوال ها، گم شدن در مسیرهای آشنا یا ناتوانی در انجام کارهای همیشگی نیاز به بررسی دارد.

در شرایط زیر بهتر است به پزشک مراجعه کنید:

• فراموشی در حال بیشتر شدن است.
• مشکلات حافظه چند بار در روز تکرار می شوند.
• قرارها و رویدادهای مهم مرتب فراموش می شوند.
• فرد سوال یا داستانی را بارها تکرار می کند.
• انجام کارهای مالی یا مصرف دارو دشوار شده است.
• فرد در مسیرهای آشنا گم می شود.
• تغییر شخصیت یا قضاوت مشاهده می شود.
• پیدا کردن کلمات به شکل محسوسی دشوار شده است.
• اعضای خانواده نیز متوجه تغییر حافظه شده اند.

از دست دادن مکرر وسایل، فراموش کردن قرارهای مهم و افزایش مشکل در پیدا کردن واژه ها می توانند از نشانه های اختلال شناختی خفیف باشند. البته همه افراد مبتلا به این اختلال به آلزایمر یا زوال عقل مبتلا نمی شوند.

کدام علائم نیاز به مراجعه فوری دارند؟

فراموشی ناگهانی با فراموشی تدریجی متفاوت است. اگر فردی به طور ناگهانی دچار گیجی، اختلال حافظه یا تغییر رفتار شود، باید احتمال سکته مغزی، عفونت، آسیب سر، افت قند خون یا سایر مشکلات فوری بررسی شود.

در صورت مشاهده علائم زیر باید فوراً از خدمات پزشکی کمک گرفت:

• ضعف یا بی حسی یک طرف بدن
• اختلال ناگهانی در صحبت کردن
• افتادگی صورت
• تاری دید یا از دست دادن بینایی
• سردرد شدید و ناگهانی
• تشنج
• بیهوشی
• گیجی شدید
• فراموشی پس از ضربه به سر
• ناتوانی در شناخت افراد یا مکان ها

در چنین شرایطی نباید منتظر ماند تا علائم خود به خود برطرف شوند.

پزشک چگونه علت فراموشی را تشخیص می دهد؟

ارزیابی مشکلات حافظه معمولا با بررسی سابقه پزشکی، زمان شروع علائم، داروهای مصرفی، کیفیت خواب و وضعیت روحی آغاز می شود. پزشک ممکن است از یکی از اعضای خانواده نیز درباره تغییرات رفتاری و عملکرد روزانه سوال کند.

آزمایش های خون برای بررسی تیروئید، کمبود ویتامین B12، کم خونی، قند خون و مشکلات کبد یا کلیه انجام می شوند. آزمون های حافظه، توجه، زبان و حل مسئله نیز می توانند به تشخیص اختلال شناختی کمک کنند. در بعضی موارد، تصویربرداری مغز یا ارجاع به متخصص مغز و اعصاب ضروری است.

اختلال شناختی خفیف حالتی میان تغییرات طبیعی حافظه و زوال عقل است. فرد مبتلا مشکلات بیشتری نسبت به هم سن و سالان خود دارد، اما معمولا همچنان قادر است فعالیت های روزانه را به صورت مستقل انجام دهد.

چگونه حافظه و تمرکز خود را تقویت کنیم؟

هیچ روش واحدی برای جلوگیری کامل از فراموشی وجود ندارد، اما اصلاح سبک زندگی می تواند به حفظ سلامت مغز و کاهش مشکلات ناشی از خستگی و حواس پرتی کمک کند. این اقدامات زمانی موثرتر هستند که به صورت منظم انجام شوند.

برای بهبود حافظه می توانید:

• ساعت خواب منظمی داشته باشید.
• فعالیت بدنی منظم انجام دهید.
• فشار خون و قند خون را کنترل کنید.
• هنگام انجام کارها از چند وظیفگی پرهیز کنید.
• اعلان های غیر ضروری تلفن همراه را خاموش کنید.
• قرارها را در تقویم ثبت کنید.
• وسایل مهم را در محل ثابتی بگذارید.
• روابط اجتماعی خود را حفظ کنید.
• از مصرف خودسرانه داروهای خواب آور پرهیز کنید.
• تغذیه متعادل و آب کافی داشته باشید.

این راهکارها جایگزین ارزیابی پزشکی نیستند. اگر فراموشی ادامه پیدا کند یا بر استقلال فرد تاثیر بگذارد، مراجعه به پزشک ضروری است.

جمع بندی

فراموشی کوتاه مدت در بسیاری از موارد نتیجه حواس پرتی، کمبود خواب، اضطراب، فشار کاری یا تغییرات هورمونی است و لزوما نشانه بیماری جدی محسوب نمی شود. مغز برای ذخیره اطلاعات به توجه کافی، خواب مناسب و شرایط جسمی و روانی متعادل نیاز دارد.

با این حال، فراموشی مداوم، تکرار سوال ها، اختلال در انجام کارهای روزانه، گم شدن در مکان های آشنا یا تغییر ناگهانی در رفتار و توانایی های ذهنی نباید نادیده گرفته شود. بررسی زود هنگام می تواند دلایل قابل درمان مانند اختلال خواب، مشکلات تیروئید، کمبود ویتامین یا عوارض دارویی را مشخص کند و در صورت وجود اختلال شناختی، فرصت بیشتری برای کنترل و درمان فراهم سازد.