راز انعطاف پذیری مغز و کلید ترک عادت های نادرست چیست؟

مغز انسان به گونه ای طراحی شده است که برای صرفه جویی در انرژی، بسیاری از رفتارهای روزمره را به عادت تبدیل کند. این ویژگی اگرچه در بسیاری از مواقع مفید است، اما گاهی باعث می شود افراد در چرخه رفتارهای اشتباه، اعتیاد، وسواس یا تصمیم های تکراری گرفتار شوند. سال ها پژوهش در حوزه علوم اعصاب نشان داده است که مغز برای رها شدن از این الگوهای رفتاری، به سازوکارهای پیچیده ای متکی است.

نتایج یک پژوهش جدید نشان می دهد یکی از مهم ترین عوامل در این فرآیند، انتقال دهنده عصبی استیل کولین است. این ماده شیمیایی می تواند هنگام شکست یا دریافت نکردن نتیجه مورد انتظار، مغز را به سمت تغییر مسیر و انتخاب راهکارهای تازه هدایت کند. این یافته، نگاه دانشمندان را نسبت به نحوه شکل گیری و شکستن عادت ها عمیق تر کرده است.

استیل کولین چیست و چه نقشی در مغز دارد؟

استیل کولین یکی از مهم ترین انتقال دهنده های عصبی در مغز و سیستم عصبی انسان است. این ماده وظیفه انتقال پیام میان سلول های عصبی را بر عهده دارد و در بسیاری از عملکردهای شناختی نقش اساسی ایفا می کند. دانشمندان سال ها است که ارتباط میان استیل کولین و توانایی یادگیری، حافظه و تمرکز را بررسی می کنند و اکنون نقش آن در انعطاف پذیری رفتاری نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.

از مهم ترین وظایف استیل کولین می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کمک به یادگیری اطلاعات جدید
• افزایش تمرکز و توجه
• مشارکت در شکل گیری حافظه
• کمک به تصمیم گیری در شرایط پیچیده
• افزایش توانایی مغز برای تغییر رفتار و سازگاری با شرایط جدید

پژوهش های پیشین نیز نشان داده اند که اختلال در عملکرد سیستم کولینرژیک با بیماری هایی مانند آلزایمر، پارکینسون، اسکیزوفرنی و اختلال وسواس فکری عملی ارتباط دارد.

پژوهش جدید چگونه انجام شد؟

برای بررسی دقیق نقش استیل کولین، پژوهشگران موسسه علم و فناوری اوکیناوا (OIST) آزمایشی را روی موش های آزمایشگاهی انجام دادند. هدف این بود که مشاهده کنند مغز هنگام مواجهه با شکست چگونه واکنش نشان می دهد و چه عواملی باعث تغییر رفتار می شوند.

در این آزمایش، موش ها ابتدا یاد گرفته بودند از مسیر مشخصی برای رسیدن به پاداش استفاده کنند. اما پس از مدتی پژوهشگران مسیر رسیدن به پاداش را تغییر دادند تا حیوانات دیگر با استفاده از روش قبلی موفق نشوند.

در این شرایط پژوهشگران موارد زیر را بررسی کردند:

• میزان ترشح استیل کولین در مغز
• نحوه تغییر تصمیم گیری موش ها
• سرعت یادگیری مسیر جدید
• میزان انعطاف پذیری در انتخاب رفتارهای تازه

این وضعیت در علوم اعصاب با عنوان خطای پیش بینی پاداش شناخته می شود؛ یعنی زمانی که نتیجه واقعی با انتظار مغز تفاوت دارد.

افزایش استیل کولین چگونه باعث تغییر رفتار می شود؟

برای مشاهده فعالیت مغز، پژوهشگران از فناوری تصویربرداری دو فوتونی و حسگرهای ژنتیکی پیشرفته استفاده کردند. این فناوری امکان مشاهده آزاد شدن استیل کولین را به صورت لحظه ای فراهم کرد.

نتایج نشان داد هر زمان موش ها موفق به دریافت پاداش نمی شدند، میزان استیل کولین در بخش هایی از مغز به شکل محسوسی افزایش پیدا می کرد. این افزایش باعث می شد حیوانات روش قبلی را کنار بگذارند و راهکارهای جدید را امتحان کنند.

مهم ترین یافته های این بخش عبارت بودند از:

• افزایش استیل کولین پس از شکست مشاهده شد.
• موش ها سریع تر رفتار خود را تغییر دادند.
• احتمال انتخاب مسیر جدید بیشتر شد.
• انعطاف پذیری رفتاری افزایش پیدا کرد.

این نتایج نشان می دهد استیل کولین مانند یک پیام هشدار عمل می کند و به مغز اعلام می کند که روش فعلی دیگر کارآمد نیست.

اگر استیل کولین کاهش پیدا کند چه اتفاقی می افتد؟

برای اطمینان از نقش این انتقال دهنده عصبی، پژوهشگران در گروه دیگری از موش ها تولید استیل کولین را مهار کردند. نتیجه بسیار قابل توجه بود.

موش هایی که استیل کولین کمتری داشتند، حتی پس از چندین بار شکست نیز همچنان همان رفتار قبلی را تکرار می کردند و تمایل اندکی برای امتحان کردن روش های جدید نشان دادند.

در این گروه موارد زیر مشاهده شد:

• کاهش انعطاف پذیری رفتاری
• تکرار مداوم رفتارهای ناکارآمد
• کند شدن روند یادگیری
• مقاومت بیشتر در برابر تغییر

این یافته نشان می دهد که توانایی ترک عادت های قدیمی تنها به اراده یا تجربه وابسته نیست و عوامل زیستی نیز نقش مهمی در آن دارند.

ارتباط استیل کولین با سایر انتقال دهنده های عصبی

مغز انسان تنها با یک ماده شیمیایی کار نمی کند. تصمیم گیری و یادگیری نتیجه همکاری شبکه گسترده ای از انتقال دهنده های عصبی است که هر کدام وظیفه خاصی دارند.

در حالی که استیل کولین بیشتر هنگام نیاز به تغییر رفتار فعال می شود، مواد شیمیایی دیگری نیز در این فرآیند نقش دارند.

مهم ترین آن ها عبارت اند از:

• دوپامین که با احساس پاداش و انگیزه ارتباط دارد.
• سروتونین که در تنظیم خلق و خو و کنترل هیجان نقش دارد.
• نور آدرنالین که میزان هوشیاری و واکنش به محرک ها را افزایش می دهد.
• گلوتامات که مهم ترین انتقال دهنده تحریکی مغز محسوب می شود.

دانشمندان معتقدند همکاری این شبکه پیچیده باعث می شود انسان بتواند میان حفظ عادت های مفید و تغییر رفتارهای ناکارآمد تعادل برقرار کند.

چرا انعطاف پذیری مغز اهمیت زیادی دارد؟

انعطاف پذیری شناختی یکی از مهم ترین توانایی های مغز انسان است. این ویژگی به افراد اجازه می دهد پس از شکست، اشتباه یا تغییر شرایط، تصمیم های جدید بگیرند و روش های بهتری را انتخاب کنند.

هرچه این قابلیت بیشتر باشد، فرد راحت تر می تواند با شرایط تازه سازگار شود و از تکرار اشتباهات جلوگیری کند.

از مهم ترین مزایای انعطاف پذیری مغز می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• یادگیری سریع تر
• حل بهتر مسائل پیچیده
• سازگاری بیشتر با تغییرات زندگی
• کاهش رفتارهای تکراری و آسیب زا
• افزایش توانایی تصمیم گیری منطقی

بررسی های علمی همچنین نشان داده اند که خواب کافی، فعالیت بدنی منظم، یادگیری مهارت های جدید، تغذیه سالم و کاهش استرس می توانند به حفظ سلامت سیستم عصبی و عملکرد بهتر انتقال دهنده های عصبی از جمله استیل کولین کمک کنند.

نتیجه گیری

پژوهش جدید نشان می دهد استیل کولین تنها یک انتقال دهنده عصبی معمولی نیست، بلکه نقش مهمی در توانایی مغز برای تغییر رفتار و کنار گذاشتن عادت های ناکارآمد دارد. زمانی که مغز متوجه می شود یک رفتار دیگر نتیجه مطلوبی ندارد، افزایش ترشح این ماده شیمیایی می تواند مسیر تصمیم گیری را تغییر دهد و فرد را به امتحان کردن راهکارهای جدید تشویق کند.

هرچند هنوز برای تبدیل این یافته ها به درمان های پزشکی راه زیادی باقی مانده است، اما نتایج این پژوهش چشم انداز تازه ای برای درک عملکرد مغز، درمان اختلالات رفتاری و حتی کمک به ترک عادت های نادرست ارائه می دهد. ظاهرا مغز انسان بسیار هوشمندتر از آن است که تنها با اراده یا تجربه تصمیم بگیرد؛ گاهی چند مولکول کوچک نیز سرنوشت انتخاب های ما را تغییر می دهند. دانشمندان هم هر بار که مغز را بهتر می شناسند، متوجه می شوند این توده حدودا یک و نیم کیلویی، علاقه عجیبی به پیچیده کردن ساده ترین رفتارهای انسان دارد.