تربیت کودک بدون تنبیه و فریاد؛ چگونه رفتارهای نامناسب کودک را اصلاح کنیم؟

تربیت کودک بدون تنبیه و فریاد به معنای آزاد گذاشتن کودک یا حذف قوانین خانه نیست. کودک برای رشد سالم به مرز، نظم و پیامد رفتارهای خود نیاز دارد، اما این موارد را می توان بدون کتک زدن، تحقیر، تهدید و فریاد اجرا کرد.

روش های تربیتی مثبت تلاش می کنند به جای ترساندن کودک، به او یاد بدهند چه رفتاری از او انتظار می رود و چگونه احساسات و خواسته هایش را به شیوه مناسب تری بیان کند. CDC نیز بر استفاده از قوانین روشن، توجه مثبت، تشویق و پیامدهای قابل پیش بینی در تربیت کودکان تاکید دارد.

در ادامه با مهم ترین روش های اصلاح رفتار کودک بدون تنبیه و فریاد آشنا می شویم.

قبل از اصلاح کودک، واکنش خودتان را مدیریت کنید

کودکان فقط از توضیحات والدین یاد نمی گیرند؛ رفتار بزرگسالان یکی از مهم ترین الگوهای یادگیری آنهاست. وقتی والد برای حل اختلاف دائما فریاد می زند یا تهدید می کند، کودک ممکن است همین رفتار را به عنوان روشی برای مدیریت خشم و تعارض یاد بگیرد.

هدف این نیست که پدر و مادر هیچ وقت عصبانی نشوند. مهم این است که والد بتواند بین احساس خشم و واکنش خود فاصله ایجاد کند و تا جای ممکن رفتار مورد انتظار از کودک را خودش نیز نشان دهد. یونیسف نیز مدیریت آرام خشم والد را بخشی از تربیت مثبت می داند.

• قبل از واکنش چند ثانیه مکث کنید.
• اگر بسیار عصبانی هستید، ابتدا کمی از موقعیت فاصله بگیرید.
• بعد از آرام شدن، درباره رفتار کودک صحبت کنید.
• اگر خودتان فریاد زدید، مسئولیت رفتار خود را بپذیرید و عذرخواهی کنید.

با کودک ارتباط واضح و مستقیم داشته باشید

داد زدن از اتاق دیگر یا تکرار چندباره یک دستور معمولا موثرترین روش برای جلب همکاری کودک نیست. به ویژه در کودکان کم سن، پیام باید کوتاه، روشن و متناسب با توانایی رشدی آنها باشد.

هنگام صحبت بهتر است توجه کودک را به دست آورید و درخواست خود را با جمله ای مشخص بیان کنید. CDC نیز توصیه می کند دستورها روشن، قابل انجام و متناسب با سن کودک باشند و والد دقیقا رفتاری را که انتظار دارد توضیح دهد.

• نزدیک کودک بروید و توجه او را جلب کنید.
• از جمله های کوتاه و مشخص استفاده کنید.
• چند دستور مختلف را همزمان مطرح نکنید.
• بعد از بیان درخواست، برای انجام آن فرصت کافی بدهید.

به جای گفتن «نکن» به کودک، رفتار درست را مشخص کنید

یکی از مشکلات رایج در ارتباط والد و کودک این است که کودک دائما می شنود چه کاری را نباید انجام دهد، اما همیشه نمی داند رفتار جایگزین چیست. گفتن «نکن» ممکن است رفتار را برای چند لحظه متوقف کند، اما به تنهایی مهارت جدیدی آموزش نمی دهد.

هرچه درخواست والد روشن تر باشد، احتمال اینکه کودک متوجه انتظار او شود بیشتر است. به همین دلیل بهتر است ممنوعیت مبهم را به یک دستور رفتاری مشخص تبدیل کنید. CDC نیز توصیه می کند قوانین و دستورها به کودک بگویند چه کاری باید انجام دهد.

• به جای «ندو» بگویید: «آرام راه برو.»
• به جای «داد نزن» بگویید: «با صدای آرام صحبت کن.»
• به جای «این قدر شلوغ نکن» بگویید: «اسباب بازی ها را داخل سبد بگذار.»
• به جای «خواهرت را اذیت نکن» بگویید: «دست هایت را پیش خودت نگه دار.»

قوانین خانه را ساده، مشخص و ثابت نگه دارید

کودک زمانی بهتر با قوانین همکاری می کند که بداند دقیقا چه چیزی از او انتظار می رود. اگر یک رفتار امروز مجاز باشد و فردا برای همان رفتار تنبیه شود، پیش بینی پیامدها برای کودک دشوار خواهد شد.

تعداد زیاد قوانین نیز می تواند کودکان کم سن را سردرگم کند. بهتر است چند قانون مهم، ساده و قابل اجرا انتخاب شوند و والدین و سایر مراقبان تا حد امکان در اجرای آنها هماهنگ باشند. CDC بر ثبات قوانین و هماهنگی مراقبان تاکید می کند.

• قوانین را کوتاه و قابل فهم بنویسید.
• قانون را متناسب با سن کودک تعیین کنید.
• پیامد زیر پا گذاشتن قانون را از قبل مشخص کنید.
• همه مراقبان اصلی کودک تا حد امکان یک روش مشابه داشته باشند.

به کودک انتخاب محدود بدهید

بخشی از مقاومت کودکان به نیاز طبیعی آنها برای تجربه استقلال مربوط است. اگر تمام اتفاقات روز با دستورهای پشت سر هم همراه باشد، موقعیت های بیشتری برای کشمکش میان والد و کودک شکل می گیرد.

انتخاب محدود به کودک اجازه می دهد در چهارچوبی که والد تعیین کرده، مقداری کنترل و استقلال تجربه کند. نکته مهم این است که همه گزینه هایی که پیشنهاد می شوند برای والد قابل قبول باشند.

• «اول مسواک می زنی یا اول لباس خوابت را می پوشی؟»
• «لیوان آبی را می خواهی یا لیوان زرد را؟»
• «خودت اسباب بازی ها را جمع می کنی یا با هم جمع کنیم؟»

احساس کودک را بپذیرید، اما رفتار اشتباه را تایید نکنید

پشت برخی از رفتارهای دشوار کودک ممکن است خستگی، گرسنگی، ناامیدی، ترس، حسادت یا ناتوانی در بیان خواسته وجود داشته باشد. کودکان به ویژه در سنین پایین هنوز در حال یادگیری تنظیم هیجان و بیان احساسات هستند.

پذیرفتن احساس کودک به معنای اجازه دادن به هر رفتاری نیست. والد می تواند همزمان احساس کودک را به رسمیت بشناسد و برای رفتار او مرز تعیین کند. یونیسف نیز توصیه می کند والدین احساسات کودک را جدی بگیرند و به او روش های امن بیان آنها را آموزش دهند.

• «می فهمم خیلی عصبانی هستی، اما اجازه نداری کسی را بزنی.»
• «می دانم دوست داشتی بیشتر بازی کنی، اما زمان بازی تمام شده.»
• «ناراحت بودن اشکالی ندارد، بیا بگوییم چه چیزی ناراحتت کرده است.»

رفتار خوب کودک را سریع و مشخص تشویق کنید

گاهی والدین ده رفتار مناسب کودک را نمی بینند، اما با اولین رفتار نامناسب فورا واکنش نشان می دهند. در این شرایط ممکن است ناخواسته توجه بیشتری به رفتار نامطلوب داده شود.

یکی از موثرترین ابزارهای تربیتی، توجه کردن به رفتارهایی است که می خواهید بیشتر تکرار شوند. CDC توصیه می کند تشویق مشخص باشد تا کودک دقیقا متوجه شود کدام رفتار او مطلوب بوده است.

• به جای «آفرین» بگویید: «خیلی خوب بود که بعد از بازی وسایلت را جمع کردی.»
• بگویید: «دیدم منتظر ماندی تا خواهرت حرفش تمام شود.»
• تلاش کودک را هم ببینید، نه فقط نتیجه کامل را.
• برای هر رفتار خوب به جایزه مادی نیاز نیست؛ توجه و تحسین والد نیز اهمیت دارد.

تنبیه را با پیامد منطقی و قابل پیش بینی جایگزین کنید

تربیت بدون تنبیه به معنای آن نیست که رفتار کودک هیچ نتیجه ای نداشته باشد. کودک باید به تدریج یاد بگیرد انتخاب های او پیامد دارند و برخی رفتارها قابل قبول نیستند.

تفاوت اصلی این است که پیامد برای آموزش استفاده می شود، نه برای انتقام گرفتن، ترساندن یا تحقیر کودک. پیامد بهتر است با رفتار ارتباط داشته باشد، کوتاه باشد و متناسب با سن کودک اجرا شود. CDC نیز استفاده از پیامدهای مشخص و ثابت را یکی از ابزارهای مدیریت رفتار می داند.

• اگر اسباب بازی ها را عمدا پخش کرده است، قبل از فعالیت بعدی آنها را جمع کند.
• اگر وسیله ای را برخلاف قانون پرتاب می کند، آن وسیله برای مدت مشخصی کنار گذاشته شود.
• اگر قانونی درباره استفاده از موبایل وجود دارد، پیامد نقض آن از قبل مشخص باشد.
• از تهدیدهایی که قصد اجرای آنها را ندارید استفاده نکنید.

کودک را با دیگران مقایسه نکنید

مقایسه کردن کودک با خواهر، برادر یا دوستان معمولا اطلاعات مفیدی درباره رفتار مورد انتظار به او نمی دهد. جمله هایی مانند «ببین خواهرت چقدر مرتب است» بیشتر بر تفاوت میان دو کودک تاکید می کنند تا بر مهارتی که قرار است آموخته شود.

بهتر است توجه والد روی رفتار مشخص کودک و پیشرفت خود او باشد. این روش هم پیام روشن تری منتقل می کند و هم از تبدیل تربیت به رقابت دائمی میان کودکان جلوگیری می کند.

• رفتار مشخص را توصیف کنید.
• پیشرفت کودک را با عملکرد قبلی خودش مقایسه کنید.
• از برچسب هایی مانند «لجباز»، «شیطان» یا «تنبل» دوری کنید.
• بین رفتار نامناسب و شخصیت کودک تفاوت بگذارید.

هر روز زمانی برای ارتباط مثبت با کودک داشته باشید

رابطه خوب والد و کودک فقط در لحظات اصلاح رفتار ساخته نمی شود. بازی، گفت و گو، گوش دادن و توجه مثبت در زمان هایی که مشکلی وجود ندارد، زمینه همکاری بهتر در موقعیت های دشوار را فراهم می کند.

برای کودکان کم سن حتی زمان های کوتاه اما منظم می توانند ارزشمند باشند. CDC بازی و ارتباط فعال با کودک را یکی از راه های تقویت رابطه والد و فرزند معرفی می کند.

• هر روز زمانی بدون موبایل برای کودک کنار بگذارید.
• اجازه دهید گاهی کودک بازی یا فعالیت را انتخاب کند.
• به صحبت های او بدون عجله گوش دهید.
• فقط هنگام اشتباه کردن به کودک توجه نکنید.

نتیجه گیری

تربیت کودک بدون فریاد و تنبیه قرار نیست والد را به فردی تبدیل کند که همیشه آرام است و هیچ محدودیتی برای فرزندش تعیین نمی کند. کودک همچنان به قانون، مرز و پیامد نیاز دارد؛ چیزی که تغییر می کند روش اجرای آنهاست.

آکادمی اطفال آمریکا به جای کتک زدن، تهدید و تحقیر، روش هایی مانند تقویت رفتار مثبت، تعیین محدودیت، هدایت رفتار و مشخص کردن انتظارات را توصیه می کند.

وقتی کودک بداند چه رفتاری از او انتظار می رود، پیامد رفتارهایش قابل پیش بینی باشد و در کنار محدودیت ها احساس کند شنیده و محترم شمرده می شود، فرصت بیشتری برای یادگیری خود کنترلی و رفتار مناسب خواهد داشت. هدف نهایی تربیت فقط متوقف کردن رفتار نامناسب در همان لحظه نیست؛ هدف این است که کودک به مرور یاد بگیرد حتی زمانی که والد در کنارش نیست، انتخاب های مناسب تری داشته باشد.