چرا پشه ها بعضی افراد را بیشتر نیش می زنند؟ راز بوی پوست، ژنتیک و گروه خونی

حتما دیده اید که در یک جمع، یک نفر بارها هدف پشه ها قرار می گیرد، در حالی که فرد دیگری در همان محیط تقریبا بدون گزش باقی می ماند. این تفاوت فقط حاصل شانس یا تصور افراد نیست. پژوهش ها نشان می دهند پشه ها برای پیدا کردن میزبان از مجموعه پیچیده ای از نشانه ها مانند دی اکسید کربن بازدم، بوی پوست، گرمای بدن، رطوبت و نشانه های بصری استفاده می کنند.

در این میان، ترکیب شیمیایی بوی پوست یکی از مهم ترین عواملی است که مشخص می کند یک فرد تا چه اندازه برای پشه جذاب باشد. ژنتیک، میکروبیوم پوست، فعالیت بدنی و حتی بارداری نیز می توانند این سیگنال ها را تغییر دهند.

پشه ها چگونه انسان را پیدا می کنند؟

پشه ها برای پیدا کردن انسان تنها به یک حس وابسته نیستند. ماده های خون خوار ابتدا می توانند نشانه هایی مانند دی اکسید کربن موجود در بازدم را تشخیص دهند و پس از نزدیک شدن به میزبان، اطلاعات دیگری مانند بو، حرارت و رطوبت پوست را با هم ترکیب کنند. مطالعات رفتاری نشان داده اند که این سرنخ ها به صورت هماهنگ عمل می کنند و حذف یکی از آنها لزوما توانایی پشه برای پیدا کردن انسان را کاملا از بین نمی برد.

به همین دلیل افرادی که در یک محیط مشابه قرار دارند می توانند میزان متفاوتی از توجه پشه ها را تجربه کنند. هر فرد عملا ترکیب متفاوتی از بو، دما، رطوبت و مواد شیمیایی را در اطراف بدن خود ایجاد می کند.

بوی پوست؛ یکی از مهم ترین دلایل جذب پشه

یکی از مهم ترین پژوهش ها در این زمینه در سال ۲۰۲۲ در مجله Cell منتشر شد. پژوهشگران بوی پوست افراد مختلف را با استفاده از نایلون هایی که روی ساعد داوطلبان قرار گرفته بود جمع آوری کردند و سپس میزان جذابیت هر نمونه را برای پشه Aedes aegypti سنجیدند. نتایج نشان داد تفاوت میان افراد بسیار زیاد است و بعضی نمونه های بوی پوست به شکل مداوم جذابیت بسیار بیشتری برای پشه ها داشتند.

مهم ترین تفاوت شیمیایی به میزان برخی اسیدهای کربوکسیلیک روی پوست مربوط بود. افرادی که مقدار بیشتری از این ترکیبات را تولید می کردند، معمولا برای پشه ها جذاب تر بودند. جالب اینکه این ویژگی در آزمایش های تکراری طی زمان نسبتا پایدار باقی ماند و نشان داد «پشه پسند بودن» بعضی افراد می تواند ویژگی ماندگاری باشد.

باکتری های پوست چگونه روی نیش پشه تاثیر می گذارند؟

پوست انسان میزبان جامعه بزرگی از میکروارگانیسم ها است. این باکتری ها مواد موجود در عرق و ترشحات پوستی را تجزیه می کنند و در نتیجه ترکیبات فراری تولید می شود که بخشی از بوی اختصاصی هر فرد را شکل می دهد. پژوهش منتشر شده در Scientific Reports نشان داده است بسیاری از بوهای موثر بر رفتار پشه می توانند از فعالیت همین میکروارگانیسم ها سرچشمه بگیرند.

در یک مطالعه روی پشه ناقل مالاریا نیز افرادی که تنوع بیشتری از باکتری های پوستی داشتند، جذابیت کمتری برای پشه نشان دادند؛ در مقابل، فراوانی برخی گروه های باکتریایی با افزایش جذابیت ارتباط داشت. البته این یافته مربوط به گونه خاصی از پشه است و نمی توان آن را بدون بررسی بیشتر به تمام گونه ها تعمیم داد.

گرمای بدن و ورزش هم پشه ها را به شما نزدیک می کنند

پس از اینکه پشه با استفاده از بو و دی اکسید کربن به محدوده نزدیک بدن می رسد، گرما و رطوبت می توانند برای پیدا کردن محل مناسب فرود اهمیت پیدا کنند. پوست گرم، بخار آب و ترکیبات موجود در عرق مجموعه ای از نشانه ها را ایجاد می کنند که پشه قادر به تشخیص آنها است. پژوهش ها نشان می دهند گرما و رطوبت بخشی از سامانه چند حسی پشه برای پیدا کردن میزبان هستند.

به همین دلیل فعالیت بدنی می تواند به طور موقت شرایط را برای جذب پشه مساعدتر کند. هنگام ورزش، تولید دی اکسید کربن افزایش پیدا می کند، پوست گرم تر می شود و تعریق بیشتر می شود؛ یعنی چند نشانه مهم به طور همزمان تقویت می شوند.

آیا گروه خونی O واقعا بیشتر پشه جذب می کند؟

این باور که افراد دارای گروه خونی O همیشه بیشتر از دیگران نیش می خورند، بیش از اندازه ساده سازی شده است. یک مطالعه روی پشه Aedes albopictus نشان داد افراد دارای گروه خونی O نسبت به گروه A جذابیت بیشتری داشتند، اما تفاوت میان تمام گروه های خونی به یک اندازه واضح نبود. مطالعات آزمایشگاهی دیگری نیز ترجیح هایی را گزارش کرده اند، اما نتایج هنوز برای اثبات یک قانون عمومی کافی نیستند.

بنابراین گروه خونی ممکن است یکی از عوامل موثر باشد، اما شواهد فعلی نشان نمی دهند که بتوان تنها از روی گروه خونی پیش بینی کرد چه کسی بیشتر نیش خواهد خورد. بوی پوست و ترکیبات شیمیایی بدن احتمالا نقش بسیار مهم تری دارند.

چرا زنان باردار بیشتر در معرض گزش هستند؟

برخی تحقیقات نشان داده اند زنان باردار می توانند برای بعضی گونه های پشه، به ویژه ناقلان مالاریا، جذاب تر باشند. در یک مطالعه میدانی، زنان باردار تقریبا دو برابر زنان غیر باردار پشه جذب کردند. افزایش حجم تنفس و دمای بالاتر سطح شکم از عواملی بودند که پژوهشگران برای توضیح این تفاوت مطرح کردند.

بارداری با تغییر متابولیسم، تولید گرما و الگوی تنفس همراه است و می تواند مقدار یا ترکیب برخی سیگنال هایی را که پشه برای یافتن میزبان استفاده می کند تغییر دهد. اهمیت این موضوع در مناطقی که بیماری های منتقل شونده توسط پشه شایع هستند بیشتر می شود.

رنگ لباس هم می تواند تاثیر داشته باشد

پشه ها فقط موجوداتی بو محور نیستند و از بینایی نیز استفاده می کنند. مطالعه ای روی Aedes aegypti نشان داد زمانی که پشه ابتدا در معرض دی اکسید کربن قرار می گیرد، به طول موج هایی که انسان آنها را قرمز، نارنجی و فیروزه ای می بیند واکنش بیشتری نشان می دهد. اشیای تیره و دارای تضاد بالا نیز می توانند بیشتر توجه پشه را جلب کنند.

این یافته به این معنا نیست که پوشیدن یک پیراهن قرمز حتما باعث نیش خوردن می شود. رنگ تنها یکی از چندین علامت است و به نظر می رسد بوی بدن و دی اکسید کربن ابتدا رفتار جستجوی پشه را فعال می کنند و سپس نشانه های بصری اهمیت بیشتری پیدا می کنند.

آیا نوشیدن الکل باعث جذب بیشتر پشه ها می شود؟

چند مطالعه کوچک ارتباط میان نوشیدن آبجو و افزایش جذابیت افراد برای پشه ها را گزارش کرده اند. در یکی از این تحقیقات، میزان فرود پشه پس از مصرف آبجو افزایش یافت و مطالعه دیگری نیز افزایش جذابیت برای پشه ناقل مالاریا را گزارش کرد. با این حال، تعداد مطالعات محدود است و هنوز سازوکار دقیق این اثر مشخص نشده است.

بنابراین نمی توان با قطعیت گفت همه نوشیدنی های الکلی یا هر مقدار مصرف الکل باعث افزایش نیش پشه می شوند. شواهد فعلی بیشتر یک ارتباط احتمالی را نشان می دهند و برای نتیجه گیری گسترده تر به تحقیقات بیشتری نیاز است.

ژنتیک چه نقشی در جذابیت افراد برای پشه دارد؟

تفاوت بوی بدن فقط تحت تاثیر محیط نیست و ژنتیک نیز می تواند نقش داشته باشد. یک مطالعه روی دوقلوهای همسان و غیر همسان نشان داد میزان شباهت در جذابیت بوی بدن برای پشه در دوقلوهای همسان بیشتر بود. پژوهشگران این یافته را نشانه ای از وجود یک مولفه وراثتی در میزان جذابیت افراد برای پشه دانستند.

ژن ها می توانند به شکل غیر مستقیم روی ترکیبات پوستی، عملکرد غدد، متابولیسم و حتی تعامل بدن با میکروبیوم اثر بگذارند. با این حال هنوز نمی توان مجموعه مشخصی از ژن ها را به عنوان «ژن جذب پشه» معرفی کرد.

چگونه احتمال نیش پشه را کمتر کنیم؟

بخش زیادی از تفاوت طبیعی میان افراد قابل تغییر نیست؛ کسی نمی تواند برای تعطیلات آخر هفته ژنتیک یا ترکیب طبیعی پوستش را عوض کند، هرچند بشر احتمالا اگر اپلیکیشنی برایش ساخته شود امتحان خواهد کرد. خوشبختانه روش های پیشگیری تایید شده بسیار ساده تر و موثرتر هستند. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا استفاده از دافع های حشرات ثبت شده و کاهش تماس پوست با پشه را توصیه می کند.

مهم ترین راهکارها عبارتند از:

• استفاده از دافع های حشرات حاوی DEET، پیکاریدین، IR3535، OLE یا PMD طبق دستور روی محصول
• پوشیدن لباس آستین بلند و شلوار بلند در محیط های پر پشه
• استفاده از لباس و تجهیزات آغشته به پرمترین در شرایط مناسب
• نصب توری روی پنجره ها و استفاده از پشه بند در مناطق پرخطر
• تخلیه آب راکد از گلدان، سطل، ظروف و سایر نقاط اطراف خانه
• تمدید دافع حشرات بر اساس دستور درج شده روی محصول، به ویژه پس از شنا یا تعریق زیاد

CDC همچنین تاکید می کند روغن خالص اکالیپتوس لیمویی با فرآورده ثبت شده OLE یکسان نیست و روغن اسانسی خالص به عنوان جایگزین توصیه نمی شود. محصولات حاوی OLE یا PMD نیز برای کودکان زیر سه سال توصیه نمی شوند.

نتیجه گیری

اینکه چرا پشه ها بعضی افراد را بیشتر نیش می زنند پاسخ ساده ای ندارد. بوی پوست و اسیدهای کربوکسیلیک، میکروبیوم، دی اکسید کربن بازدم، دمای بدن، ژنتیک، بارداری و نشانه های بصری می توانند همزمان در انتخاب میزبان نقش داشته باشند. در میان این عوامل، شواهد جدید به خصوص بر اهمیت ترکیبات شیمیایی بوی پوست تاکید دارند.

بنابراین اگر همیشه در یک جمع اولین قربانی پشه ها هستید، احتمالا فقط بدشانس نیستید. بدن شما ممکن است مجموعه ای از سیگنال های شیمیایی و فیزیولوژیک تولید کند که برای برخی گونه های پشه جذاب تر است. فعلا موثرترین دفاع نه تغییر گروه خونی یا رژیم غذایی، بلکه استفاده درست از مواد دافع، لباس مناسب و کاهش محل های تکثیر پشه است.