۷ عامل مهم که سلامت بدن را تهدید می کنند؛ از ژنتیک تا استرس و سبک زندگی

چرا بعضی افراد با وجود تلاش برای داشتن زندگی سالم باز هم بیمار می شوند، اما برخی دیگر تا سال ها با مشکل جدی روبرو نمی شوند؟ پاسخ این پرسش را نمی توان در یک علت مشخص خلاصه کرد. بیماری ها معمولا نتیجه تعامل میان ژنتیک، سن، محیط زندگی، تغذیه، فعالیت بدنی، عفونت ها و وضعیت روانی فرد هستند.

گاهی یک عامل به تنهایی برای ایجاد بیماری کافی نیست، اما قرار گرفتن چند عامل خطر در کنار یکدیگر می تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد. برای مثال، فردی که سابقه خانوادگی دیابت دارد، در صورت کم تحرکی، اضافه وزن و مصرف مداوم غذاهای پرقند بیشتر از دیگران در معرض این بیماری قرار می گیرد.

سازمان جهانی بهداشت، مصرف دخانیات، کم تحرکی، تغذیه ناسالم، مصرف زیان آور الکل و آلودگی هوا را از مهم ترین عوامل خطر بیماری های غیر واگیر معرفی می کند. این عوامل در بروز بیماری های قلبی، سرطان، دیابت و بیماری های مزمن تنفسی نقش دارند.

۱. ژنتیک و سابقه خانوادگی

ژن ها بخشی از ویژگی های جسمی و استعداد ابتلا به بعضی بیماری ها را از والدین به فرزندان منتقل می کنند. به همین دلیل، سابقه پزشکی اعضای خانواده می تواند اطلاعات مهمی درباره خطرهای احتمالی سلامت در اختیار فرد و پزشک قرار دهد.

وجود بیماری هایی مانند دیابت، فشار خون بالا، بیماری قلبی، پوکی استخوان یا بعضی سرطان ها در بستگان نزدیک، به معنای ابتلای قطعی فرد نیست. با این حال، ممکن است نشان دهد که او در مقایسه با جمعیت عمومی به مراقبت، غربالگری یا بررسی زودهنگام بیشتری نیاز دارد.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا اعلام می کند افرادی که سابقه خانوادگی سرطان، بیماری قلبی یا دیابت دارند، بیشتر در معرض ابتلا به همان بیماری قرار می گیرند. سابقه خانوادگی فقط ژن ها را منعکس نمی کند، بلکه می تواند نشان دهنده عادت های غذایی، رفتارها و محیط مشترک اعضای خانواده نیز باشد.

ثبت بیماری های مهم والدین، خواهران، برادران و پدربزرگ ها و مادربزرگ ها و انتقال این اطلاعات به پزشک، می تواند به تعیین زمان مناسب غربالگری و اقدامات پیشگیرانه کمک کند.

۲. تغذیه ناسالم و اضافه وزن

مواد غذایی فقط انرژی مورد نیاز بدن را تامین نمی کنند، بلکه بر فشار خون، قند خون، چربی خون، وزن، عملکرد دستگاه گوارش و میزان التهاب بدن نیز تاثیر می گذارند. به همین دلیل، الگوی غذایی روزانه در سلامت بلند مدت اهمیت بیشتری از مصرف گاه به گاه یک ماده غذایی خاص دارد.

مصرف مداوم نوشیدنی های شیرین، گوشت های فراوری شده، فست فود، نمک زیاد، چربی های اشباع و خوراکی های دارای ارزش غذایی پایین می تواند زمینه افزایش وزن، فشار خون، دیابت نوع ۲، کبد چرب و بیماری قلبی را فراهم کند.

سازمان جهانی بهداشت توضیح می دهد که تغذیه ناسالم در کنار عوامل دیگری مانند کم تحرکی، می تواند به تغییراتی مانند اضافه وزن، افزایش فشار خون، بالا رفتن قند خون و افزایش کلسترول منجر شود. این تغییرات خطر ابتلا به بیماری های مزمن را افزایش می دهند.

برای کاهش این خطر، بهتر است بخش بیشتری از برنامه غذایی به سبزیجات، میوه ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها و منابع سالم پروتئین اختصاص پیدا کند. مقدار مناسب هر گروه غذایی باید متناسب با سن، وضعیت جسمی و نیازهای فرد تعیین شود.

۳. کم تحرکی و نشستن طولانی مدت

زندگی شهری، مشاغل پشت میزی و استفاده طولانی از تلفن همراه و رایانه باعث شده است بسیاری از افراد بخش زیادی از روز را در حالت نشسته سپری کنند. حتی فردی که وزن طبیعی دارد، ممکن است به دلیل کمبود فعالیت بدنی در معرض مشکلات متابولیک و قلبی قرار بگیرد.

فعالیت بدنی منظم به کنترل وزن، بهبود حساسیت به انسولین، تقویت قلب و عضلات، حفظ تراکم استخوان و کاهش فشار روانی کمک می کند. در مقابل، کم تحرکی خطر ابتلا به بیماری های قلبی، دیابت نوع ۲، ضعف عضلانی و بعضی سرطان ها را افزایش می دهد.

تنها چند دقیقه حرکت پراکنده همیشه نمی تواند اثر ساعت ها نشستن را جبران کند. بهتر است علاوه بر ورزش منظم، زمان نشستن نیز در طول روز کاهش پیدا کند. برخاستن از صندلی، انجام حرکات کششی و پیاده روی های کوتاه می توانند نقطه شروع مناسبی برای افراد کم تحرک باشند.

۴. ویروس ها، باکتری ها و سایر عوامل عفونی

بیماری های عفونی به وسیله عوامل مختلفی مانند ویروس ها، باکتری ها، قارچ ها و انگل ها ایجاد می شوند. شدت این بیماری ها به نوع عامل بیماری زا، راه انتقال، وضعیت سیستم ایمنی و شرایط جسمی فرد بستگی دارد.

برخی عفونت ها کوتاه مدت هستند، اما بعضی از آن ها می توانند عوارض طولانی ایجاد کنند یا احتمال ابتلا به بیماری های دیگر را افزایش دهند. برای نمونه، تعدادی از ویروس ها و باکتری ها با بروز برخی سرطان ها، بیماری های کبدی یا مشکلات مزمن دستگاه گوارش ارتباط دارند.

شستن صحیح دست ها، واکسیناسیون، مصرف آب سالم، نگهداری درست مواد غذایی، رعایت بهداشت فردی و پرهیز از مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک ها از مهم ترین راه های کاهش خطر عفونت هستند. آنتی بیوتیک ها بر ویروس ها اثری ندارند و مصرف نادرست آن ها می تواند مقاومت میکروبی ایجاد کند.

۵. آلودگی هوا، دخانیات و مواد زیان آور

برخی عوامل تهدید کننده سلامت دیده یا احساس نمی شوند، اما ممکن است در طول زمان به اندام های مختلف آسیب برسانند. آلودگی هوا، دود سیگار، مواد شیمیایی محیط کار، سموم، فلزات سنگین و بعضی آلاینده های خانگی در این گروه قرار می گیرند.

قرار گرفتن طولانی مدت در معرض این مواد می تواند خطر بیماری های قلبی، سکته مغزی، بیماری های مزمن ریوی و بعضی سرطان ها را افزایش دهد. سازمان جهانی بهداشت، آلودگی هوا را در کنار مصرف دخانیات، تغذیه ناسالم، کم تحرکی و مصرف زیان آور الکل از عوامل اصلی بیماری های غیر واگیر می داند.

ترک سیگار و قلیان، دوری از دود دست دوم، رعایت اصول ایمنی در محیط کار و کاهش حضور غیر ضروری در فضای باز هنگام اوج آلودگی می تواند میزان مواجهه را کمتر کند. تهویه مناسب محیط نیز اهمیت دارد، هرچند به تنهایی قادر به حذف همه آلاینده ها نیست.

۶. استرس مزمن و خواب ناکافی

استرس کوتاه مدت بخشی طبیعی از واکنش بدن به موقعیت های دشوار است، اما زمانی که فشار روانی برای هفته ها یا ماه ها ادامه پیدا کند، می تواند بر سلامت جسم و روان تاثیر منفی بگذارد. در این وضعیت، بدن مدت زیادی در حالت آماده باش باقی می ماند.

استرس مزمن با تغییر در فعالیت سیستم عصبی، هورمون ها، پاسخ ایمنی و فرایندهای التهابی همراه است. پژوهش ها میان استرس طولانی مدت و افزایش خطر مشکلات قلبی، اختلالات خواب، اضطراب، افسردگی و بعضی مشکلات گوارشی ارتباط مشاهده کرده اند. البته میزان اثر استرس در همه افراد یکسان نیست و به عوامل متعددی بستگی دارد.

خواب ناکافی نیز می تواند تنظیم اشتها، قند خون، خلق و خو و عملکرد سیستم ایمنی را مختل کند. داشتن ساعت خواب منظم، فعالیت بدنی، کاهش مصرف کافئین در ساعات پایانی روز، حفظ روابط اجتماعی و دریافت کمک حرفه ای در صورت تداوم اضطراب یا بی خوابی، از راهکارهای موثر هستند.

۷. افزایش سن و تغییرات طبیعی بدن

افزایش سن بیماری محسوب نمی شود، اما با گذشت زمان ظرفیت ترمیم بعضی بافت ها کاهش پیدا می کند و احتمال ابتلا به چند بیماری به صورت هم زمان بیشتر می شود. سابقه چند دهه مواجهه با آلودگی، تغذیه نامناسب، کم تحرکی یا دخانیات نیز ممکن است در سنین بالاتر آشکار شود.

مشکلات شنوایی و بینایی، دردهای اسکلتی، دیابت، بیماری های تنفسی، افسردگی و زوال شناختی از شرایطی هستند که احتمال بروز آن ها با افزایش سن بیشتر می شود. با این حال، سازمان جهانی بهداشت تاکید می کند که سالمندی سالم الزاما به معنای نداشتن هیچ بیماری نیست؛ بسیاری از سالمندان با کنترل مناسب بیماری های خود می توانند زندگی فعال و با کیفیتی داشته باشند.

فعالیت بدنی متناسب با توان فرد، دریافت پروتئین کافی، کنترل فشار خون و قند خون، واکسیناسیون، حفظ ارتباطات اجتماعی و انجام معاینات توصیه شده می توانند استقلال و کیفیت زندگی را در دوران سالمندی بهبود دهند.

چگونه خطر ابتلا به بیماری ها را کاهش دهیم؟

هیچ روش واحدی نمی تواند از همه بیماری ها جلوگیری کند. همچنین انجام چکاپ های متعدد و بدون ضرورت همیشه سودمند نیست و ممکن است به نتایج اشتباه، نگرانی یا آزمایش های اضافی منجر شود. برنامه پیشگیری باید بر اساس سن، جنسیت، سابقه خانوادگی و شرایط جسمی هر فرد تنظیم شود.

اصلاح رژیم غذایی، افزایش تحرک، ترک دخانیات، محدود کردن مصرف الکل، داشتن خواب کافی، کنترل استرس و مراجعه منظم به پزشک از موثرترین اقدامات قابل کنترل هستند. افرادی که سابقه خانوادگی بیماری خاصی دارند نیز بهتر است درباره زمان شروع غربالگری با پزشک مشورت کنند.

جمع بندی

بیشتر بیماری ها تنها یک علت مشخص ندارند و معمولا از تعامل ژنتیک، سن، سبک زندگی، عوامل عفونی، محیط و شرایط روانی ایجاد می شوند. ژن ها و افزایش سن قابل تغییر نیستند، اما شناخت آن ها می تواند به انتخاب برنامه پیشگیری و غربالگری مناسب کمک کند.

خبر امیدوار کننده این است که بخش مهمی از عوامل تهدید کننده سلامت قابل کنترل هستند. تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی، مدیریت استرس، ترک دخانیات، رعایت بهداشت و پیگیری معاینات ضروری می توانند خطر بسیاری از بیماری های مزمن را کاهش دهند. پیشگیری به معنای تضمین بیمار نشدن نیست، اما احتمال تشخیص زودهنگام، درمان موثرتر و برخورداری از زندگی سالم تر را افزایش می دهد.