مصرف طولانی مدت مسکن ها چه عوارضی دارد؟ از آسیب کلیه و کبد تا خطر وابستگی دارویی

داروهای مسکن از پرمصرف ترین داروهای جهان هستند و تقریبا در هر خانه ای می توان یکی از آن ها را پیدا کرد. بسیاری از افراد برای درمان سردرد، کمردرد، دردهای عضلانی، تب یا دردهای پس از جراحی به سراغ این داروها می روند. اگرچه مصرف صحیح مسکن ها می تواند کیفیت زندگی را بهبود دهد، اما استفاده مکرر، خودسرانه یا طولانی مدت از آن ها ممکن است عوارض جدی برای بدن ایجاد کند.

کارشناسان تاکید می کنند که هیچ دارویی کاملا بی خطر نیست. حتی داروهای بدون نسخه مانند استامینوفن یا ایبوپروفن نیز در صورت مصرف نادرست می توانند به کبد، کلیه، معده یا سایر اندام های بدن آسیب برسانند. آگاهی از این خطرات به افراد کمک می کند تا از مسکن ها به شکل ایمن تر استفاده کنند.

داروهای مسکن چگونه عمل می کنند؟

مسکن ها گروهی از داروها هستند که با کاهش احساس درد یا کنترل التهاب، باعث تسکین علائم بیماری می شوند. نوع داروی مورد استفاده به علت درد، شدت آن و شرایط جسمی بیمار بستگی دارد.

به طور کلی، مسکن ها در سه گروه اصلی قرار می گیرند:

• استامینوفن که بیشتر برای کاهش درد و تب استفاده می شود.
• داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و آسپرین که علاوه بر کاهش درد، التهاب را نیز کم می کنند.
• مسکن های مخدر مانند کدئین، ترامادول، مورفین و اکسی کدون که برای دردهای شدید و تحت نظر پزشک تجویز می شوند.

هر یک از این گروه ها مزایا، محدودیت ها و عوارض خاص خود را دارند و نباید بدون آگاهی یا توصیه پزشک به مدت طولانی مصرف شوند.

آیا مصرف طولانی مدت مسکن ها به کلیه آسیب می زند؟

یکی از مهم ترین نگرانی های پزشکان، تاثیر مصرف مداوم بعضی از مسکن ها بر عملکرد کلیه است. داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی می توانند جریان خون کلیه را کاهش دهند و در افرادی که بیماری کلیوی، نارسایی قلبی، کم آبی بدن یا سن بالا دارند، احتمال آسیب کلیه را افزایش دهند.

مصرف گاه به گاه این داروها در افراد سالم معمولا مشکل جدی ایجاد نمی کند، اما استفاده مکرر یا طولانی مدت، به ویژه بدون نظارت پزشک، ممکن است خطر نارسایی حاد یا مزمن کلیه را افزایش دهد.

علائم احتمالی آسیب کلیوی عبارتند از:

• کاهش حجم ادرار
• ورم پاها یا صورت
• افزایش فشار خون
• خستگی شدید
• افزایش کراتینین خون
• کدر شدن ادرار یا وجود خون در آن

مصرف زیاد استامینوفن چگونه به کبد آسیب می زند؟

استامینوفن یکی از ایمن ترین مسکن ها در صورت مصرف صحیح محسوب می شود، اما مصرف بیش از مقدار توصیه شده می تواند باعث آسیب شدید کبد شود. این خطر زمانی بیشتر می شود که فرد هم زمان الکل مصرف کند یا بیماری زمینه ای کبد داشته باشد.

بیشتر موارد نارسایی حاد کبد ناشی از استامینوفن، به دلیل مصرف بیش از حد مجاز روزانه یا استفاده هم زمان از چند داروی حاوی استامینوفن رخ می دهد. بسیاری از داروهای سرماخوردگی نیز این ماده را در ترکیب خود دارند و ممکن است فرد بدون اطلاع، مقدار زیادی استامینوفن دریافت کند.

به همین دلیل، همیشه باید ترکیبات داروهای مصرفی بررسی شوند و از مصرف هم زمان چند فرآورده مشابه خودداری شود.

مشکلات گوارشی؛ یکی از شایع ترین عوارض مسکن ها

داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی علاوه بر تسکین درد، از تولید موادی که از مخاط معده محافظت می کنند نیز جلوگیری می کنند. به همین دلیل مصرف طولانی مدت آن ها می تواند باعث التهاب معده، زخم معده یا خونریزی گوارشی شود.

احتمال این عوارض در سالمندان، افراد مبتلا به زخم معده، کسانی که سیگار می کشند یا الکل مصرف می کنند و بیمارانی که داروهای رقیق کننده خون مصرف می کنند، بیشتر است.

برای کاهش این خطر، پزشک ممکن است مصرف دارو بعد از غذا یا همراه داروهای محافظ معده را توصیه کند.

وابستگی دارویی؛ خطری که بیشتر مسکن های مخدر را تهدید می کند

همه مسکن ها اعتیاد آور نیستند. برخلاف تصور رایج، خطر وابستگی جسمی و روانی بیشتر مربوط به مسکن های مخدر مانند ترامادول، کدئین، مورفین، فنتانیل و اکسی کدون است.

این داروها در صورت مصرف طولانی مدت می توانند باعث تحمل دارویی شوند؛ یعنی بدن برای رسیدن به همان اثر قبلی به مقدار بیشتری از دارو نیاز پیدا کند. ادامه این روند احتمال وابستگی و اعتیاد را افزایش می دهد.

علائم وابستگی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• نیاز به افزایش مقدار دارو
• تمایل شدید به مصرف دارو
• اضطراب یا بی قراری هنگام قطع دارو
• اختلال خواب
• تعریق و لرز
• دردهای عضلانی

قطع ناگهانی این داروها نیز می تواند علائم ترک ایجاد کند؛ بنابراین کاهش دوز باید زیر نظر پزشک انجام شود.

تاثیر مسکن ها بر مغز و عملکرد ذهنی

بعضی از مسکن ها، به ویژه داروهای مخدر، علاوه بر کاهش درد، بر عملکرد مغز نیز اثر می گذارند. این داروها ممکن است باعث خواب آلودگی، کاهش تمرکز، کند شدن واکنش ها یا اختلال حافظه شوند.

مصرف طولانی مدت یا دوزهای بالا می تواند توانایی رانندگی، کار با ماشین آلات و انجام فعالیت های روزمره را کاهش دهد. در بعضی افراد نیز تغییرات خلقی، اضطراب یا افسردگی مشاهده می شود.

اگر پس از مصرف دارو احساس گیجی، خواب آلودگی شدید یا اختلال هوشیاری ایجاد شد، باید از رانندگی و انجام کارهای خطرناک خودداری شود.

چگونه از مسکن ها ایمن تر استفاده کنیم؟

بیشتر عوارض داروهای مسکن زمانی رخ می دهند که دارو به صورت خودسرانه، بیش از مقدار توصیه شده یا برای مدت طولانی مصرف شود. رعایت چند نکته ساده می تواند احتمال بروز این مشکلات را تا حد زیادی کاهش دهد.

برای استفاده ایمن از مسکن ها این توصیه ها را رعایت کنید:

• دارو را دقیقا طبق دستور پزشک یا بروشور مصرف کنید.
• از مصرف هم زمان چند داروی دارای ماده موثر مشابه خودداری کنید.
• داروی دیگران را مصرف نکنید.
• در صورت ابتلا به بیماری کلیوی، کبدی یا زخم معده، پزشک را مطلع کنید.
• مسکن های مخدر را بدون نظر پزشک قطع نکنید.
• از مصرف هم زمان الکل با مسکن ها، به ویژه استامینوفن و داروهای مخدر، خودداری کنید.
• داروها را دور از دسترس کودکان نگهداری کنید.
• از مصرف داروهای تاریخ گذشته بپرهیزید.

چه زمانی باید بعد از مصرف مسکن به پزشک مراجعه کرد؟

بیشتر افراد بدون مشکل خاصی از مسکن ها استفاده می کنند، اما بعضی علائم می توانند نشانه یک عارضه جدی باشند و نیاز به بررسی فوری داشته باشند.

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر باید در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید:

• مدفوع سیاه یا وجود خون در مدفوع
• استفراغ خونی یا شبیه تفاله قهوه
• زرد شدن پوست یا سفیدی چشم
• درد شدید شکم
• کاهش یا قطع ادرار
• تورم پاها یا صورت
• تنگی نفس یا واکنش آلرژیک
• کاهش سطح هوشیاری یا خواب آلودگی شدید
• اختلال بینایی یا شنوایی

جمع بندی

داروهای مسکن نقش مهمی در کنترل درد و بهبود کیفیت زندگی دارند، اما مصرف خودسرانه یا طولانی مدت آن ها می تواند عوارضی مانند آسیب کلیه، نارسایی کبد، خونریزی گوارشی، اختلالات شناختی و در مورد مسکن های مخدر، وابستگی دارویی ایجاد کند.

بهترین راه برای کاهش این خطرات، مصرف دارو در کمترین دوز موثر و برای کوتاه ترین مدت لازم، مطابق نظر پزشک یا داروساز است. همچنین در صورت ادامه درد یا نیاز مکرر به مصرف مسکن، به جای افزایش خودسرانه دوز دارو، باید علت اصلی درد بررسی و درمان شود.