تب کریمه کنگو در ایران؛ علائم، راه های انتقال، درمان و روش های پیشگیری

تب خونریزی دهنده کریمه کنگو یا CCHF یک بیماری ویروسی جدی است که بیشتر از طریق گزش کنه آلوده یا تماس با خون و بافت حیوان آلوده به انسان منتقل می شود. این بیماری در بخش هایی از آفریقا، بالکان، خاورمیانه و آسیا وجود دارد و ایران نیز در محدوده جغرافیایی آن قرار گرفته است.

بر اساس اعلام وزارت بهداشت از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا ۲۵ شهریور، ۳۱ مورد قطعی تب کریمه کنگو در ایران شناسایی شده و بیشترین موارد در استان های یزد، سیستان و بلوچستان و کرمان گزارش شده است.

اهمیت این بیماری فقط به تعداد موارد ابتلا محدود نمی شود. CCHF در موارد شدید می تواند باعث خونریزی، اختلال عملکرد کبد و کلیه و نارسایی سایر اندام ها شود. سازمان جهانی بهداشت میزان مرگ و میر این بیماری را در شیوع های مختلف حدود ۱۰ تا ۴۰ درصد گزارش کرده است.

عامل بیماری تب کریمه کنگو چیست؟

ویروس تب کریمه کنگو عمدتا از طریق کنه های آلوده در چرخه طبیعت میان کنه و حیوانات منتقل می شود. کنه های جنس Hyalomma مهم ترین ناقل شناخته شده این ویروس هستند و می توانند ویروس را هنگام خون خواری از حیوان آلوده دریافت و در ادامه به انسان منتقل کنند.

حیواناتی مانند گاو، گوسفند و بز می توانند میزبان ویروس باشند. نکته مهم این است که عفونت در بسیاری از این حیوانات معمولا نشانه بالینی مشخصی ایجاد نمی کند؛ بنابراین سالم به نظر رسیدن دام لزوما به معنی نداشتن ویروس نیست.

پس از آلوده شدن حیوان، ویروس برای مدتی در جریان خون آن باقی می ماند و امکان آلوده شدن کنه های دیگر را فراهم می کند. به این ترتیب چرخه کنه، حیوان و کنه ادامه پیدا می کند.

تب کریمه کنگو چگونه به انسان منتقل می شود؟

شناخت مسیرهای انتقال یکی از مهم ترین راه های پیشگیری از این بیماری است. برخلاف تصور رایج، تنها راه ابتلا گزش کنه نیست و تماس مستقیم با خون یا بافت حیوان آلوده نیز می تواند خطرناک باشد. به همین دلیل بعضی مشاغل بیشتر از سایر افراد در معرض این بیماری قرار دارند.

مهم ترین مسیرهای انتقال عبارتند از:

• گزش کنه آلوده: به ویژه کنه های سخت از جمله کنه های جنس Hyalomma.
• تماس با خون و بافت دام آلوده: به خصوص هنگام ذبح، پوست کندن و قطعه کردن دام.
• تماس با خون و مایعات بدن فرد مبتلا: انتقال انسان به انسان بیشتر در تماس نزدیک با خون، ترشحات و سایر مایعات بدن بیمار اتفاق می افتد.
• تجهیزات پزشکی آلوده: استفاده از وسایل پزشکی استریل نشده یا استفاده مجدد از سرنگ می تواند موجب انتقال بیماری شود.

کشاورزان، دامداران، قصابان، کارکنان کشتارگاه ها، دامپزشکان و افرادی که با دام و لاشه حیوانات سروکار دارند، در گروه های پرخطر قرار می گیرند. کارکنان درمانی نیز در صورت مراقبت از بیمار بدون تجهیزات محافظتی مناسب، ممکن است در معرض عفونت قرار بگیرند.

علائم تب کریمه کنگو چیست؟

علائم تب کریمه کنگو معمولا به شکل ناگهانی شروع می شوند و در روزهای نخست می توانند شبیه بسیاری از عفونت های دیگر باشند. به همین دلیل سابقه گزش کنه یا تماس با دام و خون حیوان، در کنار علائم، برای پزشک اهمیت زیادی دارد.

دوره نهفتگی بیماری به مسیر انتقال بستگی دارد. بعد از گزش کنه، علائم معمولا طی یک تا سه روز ظاهر می شوند و ممکن است تا ۹ روز طول بکشد. پس از تماس با خون یا بافت آلوده، دوره نهفتگی معمولا پنج تا شش روز است و در مواردی تا ۱۳ روز گزارش شده است.

علائم اولیه می توانند شامل موارد زیر باشند:

• تب ناگهانی
• سردرد شدید
• درد عضلات و کمر
• سرگیجه
• درد و خشکی گردن
• درد چشم و حساسیت به نور
• تهوع و استفراغ
• اسهال
• درد شکم
• گلودرد
• ضعف و بی حالی

با پیشرفت بیماری، برخی بیماران ممکن است دچار بی قراری، تغییرات خلقی، گیجی و سپس خواب آلودگی شدید شوند. در موارد شدید، لکه های قرمز یا بنفش ناشی از خونریزی های زیر پوستی، کبودی های گسترده و خونریزی از بخش های مختلف بدن نیز ممکن است ایجاد شود.

در موارد شدیدتر، آسیب سریع کلیه، نارسایی کبد یا مشکلات شدید ریوی ممکن است رخ دهد. بنابراین مشاهده علائم شدید پس از یک تماس پرخطر، نیازمند ارزیابی پزشکی فوری است.

تب کریمه کنگو چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص این بیماری فقط بر اساس علائم ظاهری امکان پذیر نیست، زیرا نشانه های اولیه آن با بیماری های دیگری شباهت دارند. پزشک در کنار بررسی علائم، باید درباره سابقه سفر، گزش کنه، تماس با دام، ذبح حیوان و تماس با بیمار مبتلا نیز سوال کند.

برای تشخیص آزمایشگاهی CCHF از روش های مختلفی استفاده می شود. یکی از روش های مهم، آزمایش RT-PCR است که RNA ویروس را شناسایی می کند. آزمایش آنتی بادی و برخی روش های دیگر آزمایشگاهی نیز می توانند در تشخیص مورد استفاده قرار بگیرند.

نمونه گیری و آزمایش بیماران مشکوک باید توسط افراد آموزش دیده و در شرایط مناسب ایمنی زیستی انجام شود، زیرا نمونه های بیمار می توانند خطر انتقال عفونت داشته باشند.

آیا تب کریمه کنگو درمان دارد؟

در حال حاضر درمان اختصاصی و تایید شده ای که بتواند ویروس CCHF را از بدن حذف کند، وجود ندارد. بخش اصلی درمان شامل مراقبت حمایتی و کنترل عوارض بیماری است و در موارد شدید ممکن است بیمار به مراقبت های تخصصی و حمایت از عملکرد اندام های حیاتی نیاز داشته باشد.

ریبـاویرین، یک داروی ضد ویروس، در برخی بیماران استفاده شده است، اما سازمان جهانی بهداشت تاکید می کند که درباره میزان اثربخشی آن و دوز مناسب، هنوز شواهد بالینی کافی وجود ندارد. بنابراین مصرف این دارو نباید به صورت خودسرانه انجام شود.

در حال حاضر نیز واکسن گسترده و مورد تایید عمومی برای پیشگیری از CCHF در انسان یا حیوانات وجود ندارد.

چگونه از تب کریمه کنگو پیشگیری کنیم؟

از آنجا که واکسن گسترده ای برای پیشگیری وجود ندارد، کاهش تماس با کنه، دام آلوده و مایعات بدن بیمار مهم ترین راه کنترل خطر است. رعایت چند نکته ساده، به ویژه برای افرادی که با دام و گوشت خام سروکار دارند، اهمیت زیادی دارد.

برای کاهش خطر ابتلا:

• هنگام حضور در مناطق دارای کنه، لباس آستین بلند و شلوار بلند بپوشید.
• لباس های روشن انتخاب کنید تا مشاهده کنه روی لباس آسان تر باشد.
• پس از حضور در طبیعت یا محل نگهداری دام، پوست و لباس را بررسی کنید.
• برای دفع کنه از مواد دافع مورد تایید استفاده کنید.
• هنگام کار با دام یا بافت و خون حیوان، دستکش و لباس محافظ بپوشید.
• از ذبح دام در محل های غیرمجاز خودداری کنید.
• گوشت و فرآورده های دامی را از مراکز مجاز و تحت نظارت تهیه کنید.
• از تماس مستقیم با خون و مایعات بدن بیمار مشکوک یا مبتلا خودداری کنید.

اگر کنه ای روی پوست پیدا شد، نباید آن را با دست خالی له کرد. سازمان جهانی بهداشت توصیه می کند کنه با موچین نوک باریک، از نزدیک ترین قسمت به پوست گرفته و با حرکت مستقیم خارج شود. پس از آن نیز محل گزش و دست ها باید با آب و صابون شسته شوند.

چه زمانی بعد از تماس با کنه یا دام باید به پزشک مراجعه کرد؟

هر گزش کنه به معنی ابتلا به تب کریمه کنگو نیست، اما سابقه تماس پرخطر همراه با شروع ناگهانی تب، سردرد، درد عضلات یا علائم غیرعادی باید جدی گرفته شود. به ویژه اگر فرد در منطقه ای با موارد شناخته شده بیماری حضور داشته یا با دام و خون حیوان تماس داشته باشد.

اگر پس از گزش کنه، تماس با خون یا بافت دام، ذبح حیوان یا تماس نزدیک با خون و ترشحات فرد مبتلا دچار علائم مشکوک شدید، باید در اسرع وقت به مرکز درمانی مراجعه کنید و سابقه تماس را به پزشک بگویید. این اطلاعات می تواند در تشخیص سریع تر و انتخاب اقدامات حفاظتی مناسب برای بیمار و کادر درمان موثر باشد.

جمع بندی

تب کریمه کنگو بیماری شناخته شده ای در ایران و دیگر بخش های خاورمیانه است و شناسایی موارد جدید به معنی ناشناخته بودن بیماری نیست. با این حال، شدت احتمالی بیماری و امکان انتقال آن از دام، کنه و در شرایط خاص از انسان به انسان، باعث می شود پیشگیری اهمیت زیادی داشته باشد.

پرهیز از ذبح غیرمجاز، استفاده از تجهیزات محافظتی هنگام کار با دام و گوشت خام، محافظت در برابر گزش کنه و مراجعه سریع برای ارزیابی پزشکی پس از تماس پرخطر، از مهم ترین اقداماتی هستند که می توانند خطر ابتلا و انتقال بیماری را کاهش دهند.